Leren › Nederlands VMBO › Domein A: Luister- en kijkvaardigheid
Het doel van de spreker herkennen
Je hoort of ziet een tekst en herkent wat de spreker wil: informeren, overtuigen of amuseren. Je let op signalen zoals oproepen, meningen en grapjes.
- Nederlands VMBO
- SE
- 25 oefenvragen
- 12 begrippen
Samenvatting
| Begrip | Kern |
|---|---|
| Informeren | Feiten en uitleg. |
| Overtuigen | Mening, reden en oproep. |
| Amuseren | Grapjes en overdrijving. |
| Oproep | Zegt wat jij moet doen. |
| Pointe | Het verrassende slot van een grap. |
| Haast maken | Op = op, wacht niet. |
Elke spreker heeft een spreekdoel. Bij informeren wil hij je iets laten weten: hij geeft feiten en uitleg, zonder mening. Dat doet een nieuwslezer die zegt dat de kermis tot zondag duurt, en een docent die uitlegt hoe een batterij werkt. Bij overtuigen wil hij dat jij iets gaat vinden of doen: hij geeft een mening, redenen en vaak een oproep, zoals een leerling die zegt stem op mijn voorstel, of een reclame. Bij amuseren wil hij je laten lachen, zoals een cabaretier. Vraag jezelf bij elke tekst: wat wil deze spreker dat ik doe, denk of voel? Het antwoord is vaak het spreekdoel.
Wie wil overtuigen, gebruikt vaak drie dingen. Eerst een mening: scholen moeten later beginnen. Dan een argument, een reden: dan zijn we uitgerust en halen we betere cijfers. En aan het eind een oproep: stem daarom op mijn voorstel. Een reclame doet hetzelfde met de beste van het land en bestel nu. Let op overdrijving: dan leren we niets is te sterk en maakt een argument zwak. Een spreker kan ook haast maken met woorden als wacht niet te lang of op = op, zodat je snel kiest zonder na te denken. Een mening is nog geen feit, ook al wordt ze stellig gezegd.
Wie informeert, geeft feiten die je kunt controleren, zoals de ingang is gratis en er staan twintig attracties. Een nieuwsbericht begint met wat er gebeurt en bevat meestal geen mening. Een uitleg bevat soms een waarschuwing, zoals let op, maar die helpt je het goed te begrijpen. Wie amuseert, wil dat je lacht. Hij overdrijft, vertelt een verrassende draai, de pointe, en maakt soms een grapje over zichzelf. Een cabaretier die zegt dat vroeger je telefoon niet werd opgenomen en dat noemen we nu offline, speelt met een gewoon woord. Let erop dat een grap ook een mening kan bevatten, maar het doel blijft amuseren.
In echte teksten komen vaak meer doelen door elkaar voor. Een presentator in een grappig programma meldt dat een pizza veertig gram kaas heeft (informeren), noemt hem de lekkerste van het land (overtuigen) en maakt een grapje over zijn buik (amuseren). Een reclame wil overtuigen en je laten kopen, vaak met een grapje om je aandacht te trekken. Bepaal per zin of per stukje welk doel erbij hoort, en vraag je daarna af welk doel het belangrijkste is voor de hele tekst. Dat is meestal het doel van het begin en het einde. Een oproep aan het eind wijst vaak op overtuigen, een pointe op amuseren en een lijstje feiten op informeren.
Oefen alvast: 4 vragen met uitleg
1. Welk doel heeft een spreker die iets uitlegt?
- overtuigen, zodat je het met hem eens bent
- informeren
- amuseren, zodat je lacht
- activeren, zodat je iets koopt
Antwoord en uitleg
- A: Koos je "overtuigen, zodat je het met hem eens bent"? Dan denk je dat uitleg altijd overtuigt. Wie uitlegt, geeft informatie, en wil niet per se je mening veranderen.
- B (juist): Klopt: wie iets uitlegt, wil je iets laten weten.
- C: Koos je "amuseren, zodat je lacht"? Dan denk je dat uitleg een grap is. Uitleg wil iets laten begrijpen, geen lach opwekken.
- D: Koos je "activeren, zodat je iets koopt"? Dan denk je dat uitleg verkoopt. Uitleg geeft kennis, en vraagt niets van je.
Onthoud: Wil hij iets laten weten?
Een nieuwslezer zegt: "Vanavond start op het plein een kermis. De kermis duurt tot zondag en de ingang is gratis. Er staan twintig attracties, waaronder een reuzenrad. De gemeente raadt bezoekers aan om met de fiets te komen."
2. Welke zin geeft alleen informatie?
- "De gemeente raadt bezoekers aan om met de fiets te komen."
- "De kermis duurt tot zondag en de ingang is gratis."
- "Vanavond start op het plein een kermis."
- "Er staan twintig attracties."
Antwoord en uitleg
- A: Koos je "De gemeente raadt bezoekers aan om met de fiets te..."? Dan denk je dat dit alleen informatie is. Het is een advies, en dus meer dan een feit.
- B (juist): Klopt: het zijn feiten over de kermis, zonder mening.
- C: Koos je "Vanavond start op het plein een kermis."? Dan denk je dat dit een mening is. Het is ook informatie, maar het is niet de zin met de gegevens over de duur.
- D: Koos je "Er staan twintig attracties."? Dan denk je dat dit een mening is. Het is een aantal, dus het is ook informatie.
Onthoud: Staat er alleen een feit?
Een leerling houdt een praatje voor de klas: "Scholen moeten later beginnen. Tieners slapen 's ochtends nog, dus ze leren dan niets. Als de school om negen uur begint, zijn we uitgerust en halen we betere cijfers. Stem daarom op mijn voorstel!"
3. Waarom is "Tieners slapen 's ochtends nog, dus ze leren dan niets" overdreven?
- "niets" is te sterk
- omdat tieners nooit slapen
- omdat de school al om negen uur begint
- omdat hij het zegt
Antwoord en uitleg
- A (juist): Klopt: de leerling overdrijft om zijn punt te maken.
- B: Koos je "omdat tieners nooit slapen"? Dan denk je dat tieners nooit slapen. Dat zegt de leerling niet, hij overdrijft over het leren.
- C: Koos je "omdat de school al om negen uur begint"? Dan denk je dat de begintijd het probleem is. Het probleem is het woord "niets", dat te sterk is.
- D: Koos je "omdat hij het zegt"? Dan denk je dat de spreker het overdreven maakt. Het gaat om het woord "niets", dat niet klopt.
Onthoud: Klopt "niets" wel?
Een presentator zegt in een grappig programma: "Vandaag testen we vijf pizza's. Pizza twee heeft de meeste kaas, namelijk veertig gram. Dit is de lekkerste pizza van het land, geloof me! En tja, kaas is mijn grote liefde, dat zie je aan mijn buik."
4. Welke informatie in dit fragment kun je controleren?
- dit is de lekkerste pizza van het land
- kaas is zijn grote liefde
- je ziet het aan zijn buik
- pizza twee heeft veertig gram kaas
Antwoord en uitleg
- A: Koos je "dit is de lekkerste pizza van het land"? Dan denk je dat dit te controleren is. "Lekkerste" is een oordeel, en niet te meten.
- B: Koos je "kaas is zijn grote liefde"? Dan denk je dat dit een feit is. Het is een persoonlijk gevoel, en niet te controleren.
- C: Koos je "je ziet het aan zijn buik"? Dan denk je dat dit een feit is. Het is een grap, en geen meting.
- D (juist): Klopt: een hoeveelheid kaas is te wegen, dus je kunt het controleren.
Onthoud: Kun je het meten?
Verder in Nederlands VMBO
- De hoofdzaak en de kernboodschap vindenJe luistert naar een gesproken tekst en vindt de hoofdzaak, de bijzaken en de kernboodschap, zodat je die kort en volledig kunt samenvatten.
- Standpunt en argumenten herkennenJe luistert naar een discussie of een praatje en vindt het standpunt, de argumenten, de bezwaren en de oproep, ook in een gesprek tussen…
Slagio is een gratis examentrainer voor havo, vwo en vmbo, gebaseerd op de syllabi van het CvTE (examenblad.nl). Alle leerpagina's · Naar de app