Slagio

Leren › Nederlands VWO › Domein B: Mondeling

Doel, publiek en gespreksvorm afstemmen

Je bepaalt het spreekdoel, analyseert je publiek en kiest de gespreksvorm (voordracht, discussie of debat), en stemt inhoud, voorbeelden en taalgebruik daarop af.

Oefen alle 27 vragenOpen in de app

Samenvatting

Voor je gaat spreken bepaal je het spreekdoel, analyseer je het publiek en kies je de gespreksvorm: voordracht, discussie of debat. Daarna stem je inhoud en register daarop af.
Begrippenlijst
BegripKern
SpreekdoelInformeren, ter overweging aanbieden of overtuigen.
Publiek, voorkennisWie luistert en wat weten ze al?
VoordrachtEén spreker, één boodschap.
DiscussieSamen onderzoeken, niemand hoeft te winnen.
DebatStandpunt verdedigen tegenover een jury.
Register, gelegenheidFormeel of informeel, passend bij de situatie.
1Spreekdoel en gespreksvorm

Het spreekdoel is wat je bij het publiek wilt bereiken: informeren (kennis geven), ter overweging aanbieden (opvattingen voorleggen om over na te denken) of overtuigen (een standpunt laten overnemen). De doelen horen bij de gespreksvorm. Een voordracht is een voorbereid verhaal van één spreker, meestal om te informeren of te overtuigen. Een discussie is een gesprek waarin deelnemers samen opvattingen onderzoeken: niemand hoeft te winnen en een gespreksleider bewaakt de beurten. Een debat is een gesprek waarin twee teams een standpunt verdedigen tegenover een jury of publiek, met vaste spreektijd en regels, en het doel is overtuigen. De vorm bepaalt dus wie je aanspreekt en wat succes is. Verwar discussie en debat niet: een gespreksleider en twee kanten zijn niet genoeg, het gaat om winnen of samen zoeken.

voordrachtdiscussiedebatéén sprekersamen zoekentwee teamsinformerenof overtuigenter overweginggeen winnaarovertuigenjury beslistuitlegwinnen
Drie gespreksvormen: een voordracht informeert of overtuigt, een discussie onderzoekt samen en een debat overtuigt een jury.
Onthoud: voordracht = één spreker, discussie = samen zoeken, debat = standpunt verdedigen om te winnen.
2Je publiek analyseren

Wie spreekt, spreekt voor iemand. Analyseer je publiek met vier vragen. Wie zijn het: leeftijd, achtergrond en rol? Wat is hun voorkennis: kennen ze het onderwerp al? Wat zijn hun belangstelling en houding: nieuwsgierig, kritisch of onverschillig? En wat is de gelegenheid en hoeveel tijd is er? Een spreker voor kinderen van groep 7 legt anders uit dan een spreker voor vijftig ondernemers, ook al is het onderwerp hetzelfde. Hoe minder voorkennis, hoe meer uitleg en voorbeelden; hoe meer voorkennis, hoe sneller je tot de kern komt. Bij een debat analyseer je ook de jury en het andere team: wat beslist de jury, en welke argumenten verwacht je van de tegenstander?

wie zijn het?wat weten ze?wat willen ze?welke gelegenheid?wat vertel jeleeftijd en rolvoorkennisbelangstellingtijd en toon
Het publiek analyseren: wie ze zijn, wat ze weten, wat ze willen en welke gelegenheid het is, bepalen samen wat je vertelt.
Tip: stel jezelf bij elke opdracht eerst de vraag: wat weten ze al en wat moeten ze straks weten?
3Inhoud, voorbeelden en register afstemmen

Je afstemming bestaat uit drie keuzes. Eerst de inhoud: selecteer kernpunten die bij je doel en tijd passen, ongeveer drie punten voor tien minuten. Dan de voorbeelden: kies voorbeelden die het publiek herkent, zoals werkdruk in een bedrijf bij ondernemers in plaats van een wiskundeles. Tot slot het register: bij een formele gelegenheid met volwassenen gebruik je u, beleefde aanhef en zakelijke woorden, bij vrienden of kinderen mag het losser en eenvoudiger. Pas ook je taal aan het niveau aan: korte zinnen en alledaagse woorden bij kinderen, vaktaal alleen als het publiek die kent. Wissel niet halverwege van register, want dat leidt af. Een goede afstemming merk je aan het publiek: ze volgen je, ze herkennen zich en ze hoeven niet te raden.

jongerentaalspreektaalstandaardzakelijkvriendenklasgenotenleraarondernemerskies het register dat bij publiek en gelegenheid past
Registers van informeel naar formeel: jongerentaal bij vrienden, spreektaal bij klasgenoten, standaardtaal bij een leraar en zakelijke taal met u bij ondernemers.
Onthoud: kies inhoud, voorbeelden en register steeds op basis van doel, publiek en gelegenheid.
4Van opdracht naar plan

Bij een spreekopdracht werk je in vaste stappen. Lees eerst wat de opdracht vraagt en bepaal het spreekdoel. Analyseer daarna het publiek en de gelegenheid. Kies dan de gespreksvorm als de opdracht die niet voorschrijft: één spreker die informeert is een voordracht, twee teams en een jury is een debat. Bepaal tot slot je inhoud en register. Let op twee valkuilen: een spreker die het publiek vergeet en te moeilijk praat voor kinderen, en een team dat in een debat een voordracht houdt en niet reageert op het andere team. Een debat is interactief; een voordracht is voorbereid en eenzijdig. Controleer ten slotte je plan: past mijn doel bij de opdracht, passen mijn voorbeelden bij het publiek en klopt mijn register?

1 doel2 publiek3 vorm4 inhoud, registerwat wil je bereiken?wie luistert?kies de vormen voorbeeldencontroleer: past alles bij doel en publiek?
Van opdracht naar plan in vier stappen: doel, publiek, vorm, en inhoud met register, gevolgd door een controle.
Tip: schrijf bovenaan je voorbereiding in één zin: wie, wat wil ik bereiken, en in welke vorm.

Oefen alvast: 4 vragen met uitleg

1. Bij welke gespreksvorm spreekt één persoon tot een publiek?

  1. een discussie
  2. een voordracht
  3. een debat tussen twee teams
  4. een groepsgesprek in de pauze
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je "een discussie"? Dan denk je dat in een discussie één persoon spreekt. Bij een discussie praten meerdere mensen met elkaar, onder leiding van een gespreksleider.
  • B (juist): Klopt: bij een voordracht houdt één spreker een verhaal voor een publiek.
  • C: Koos je "een debat tussen twee teams"? Dan denk je dat een debat een monoloog is. Een debat heeft twee kanten die op elkaar reageren, dus het is geen voordracht.
  • D: Koos je "een groepsgesprek in de pauze"? Dan denk je dat elk gesprek een voordracht is. Een voordracht is voorbereid en gericht op een publiek, geen spontane praat.

Onthoud: Eén spreker.

Anouk houdt een voordracht over bijen voor groep 7 van de basisschool. Ze begint: "Goedemiddag, vandaag bespreek ik de bestuivingsefficiëntie van het honingbijvolk, de apis mellifera, binnen agrarische ecosystemen." De kinderen kijken elkaar aan en een jongen begint te kauwen op zijn pen.

2. Waarom past Anouks inleiding niet bij groep 7?

  1. omdat ze te zacht praat
  2. ze gebruikt moeilijke vaktaal
  3. omdat bijen geen onderwerp voor kinderen van die leeftijd zijn
  4. omdat ze met een groet begint
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je "omdat ze te zacht praat"? Dan denk je dat het volume het probleem is. De kinderen reageren op de inhoud, de woorden zijn het probleem.
  • B (juist): Klopt: woorden als bestuivingsefficiëntie en ecosystemen zijn te moeilijk voor dit publiek.
  • C: Koos je "omdat bijen geen onderwerp voor kinderen van die..."? Dan denk je dat het onderwerp ongeschikt is. Kinderen vinden bijen vaak interessant, het gaat om de formulering.
  • D: Koos je "omdat ze met een groet begint"? Dan denk je dat een groet fout is. Een groet is prima, het probleem is de moeilijke taal.

Onthoud: Begrijpen de kinderen dit?

Op school is een debat over de stelling dat sociale media pas vanaf zestien jaar mogen. Er zijn twee teams, een gespreksleider en een jury. Elk team heeft per ronde vier minuten spreektijd en moet de jury overtuigen dat zijn standpunt het sterkst is.

3. Een leerling zegt: "Dit is gewoon een discussie." Wat is jouw oordeel?

  1. onjuist: twee teams, een jury, overtuigen
  2. juist: er wordt in de groep over een onderwerp gesproken
  3. juist: er is een gespreksleider
  4. onjuist: er is geen enkele regel
Antwoord en uitleg
  • A (juist): Klopt: dat zijn de kenmerken van een debat, niet van een discussie.
  • B: Koos je "juist: er wordt in de groep over een onderwerp..."? Dan denk je dat praten over een onderwerp een discussie is. Een debat gaat ook over een onderwerp, de vorm bepaalt het verschil.
  • C: Koos je "juist: er is een gespreksleider"? Dan denk je dat een gespreksleider een discussie aanwijst. Ook bij een debat is er een leider, dus dat bewijst niets.
  • D: Koos je "onjuist: er is geen enkele regel"? Dan denk je dat een debat geen regels heeft. Er zijn regels voor spreektijd en beurten, maar dat is niet het verschil.

Onthoud: Jury en winnen.

Een bedrijf nodigt jou uit voor een bijeenkomst van vijftig ondernemers. Je spreekt tien minuten over werkdruk bij scholieren. De meeste aanwezigen zijn boven de vijfenveertig, hebben zelf kinderen op school en zijn geïnteresseerd, maar kennen het onderwijs van nu niet van binnenuit.

4. Welke selectie van inhoud past bij tien minuten voor ondernemers?

  1. alles wat je weet over scholieren opsommen in tien minuten
  2. één cijfer noemen en dan stoppen
  3. alleen anekdotes zonder boodschap
  4. drie kernpunten met voorbeelden
Antwoord en uitleg
  • A: Koos je "alles wat je weet over scholieren opsommen in tien..."? Dan denk je dat meer informatie beter is. Je publiek raakt de draad kwijt, dus je moet kiezen.
  • B: Koos je "één cijfer noemen en dan stoppen"? Dan denk je dat kort genoeg is. Tien minuten vraagt meer uitleg, dus één cijfer is te weinig.
  • C: Koos je "alleen anekdotes zonder boodschap"? Dan denk je dat verhalen genoeg zijn. Zonder boodschap blijft het publiek met vragen zitten, dus er is geen kern.
  • D (juist): Klopt: een beperkt aantal punten, duidelijk uitgelegd, past bij het publiek en de tijd.

Onthoud: Tijd en publiek.

Oefen de andere 23 vragen, aangepast aan jouw niveau

Verder in Nederlands VWO

Slagio is een gratis examentrainer voor havo, vwo en vmbo, gebaseerd op de syllabi van het CvTE (examenblad.nl). Alle leerpagina's · Naar de app