Leren › Nederlands VWO › Domein A: Leesvaardigheid
Een tekst samenvatten
Je reduceert een tekst of tekstgedeelte tot de hoofduitspraak met de belangrijke ondergeschikte uitspraken, ordent de informatie in eigen woorden en beoordeelt of een gegeven samenvatting volledig, beknopt en trouw aan de tekst is.
- Nederlands VWO
- CE+SE
- 27 oefenvragen
- 12 begrippen
Samenvatting
| Begrip | Kern |
|---|---|
| Hoofduitspraak | De kern van de tekst of het tekstgedeelte. |
| Ondergeschikte uitspraak | Onderbouwt, verklaart of vult de kern aan. |
| Reduceren | Voorbeelden, details en herhaling weglaten. |
| Herordenen | De informatie logisch rangschikken. |
| Eigen woorden, eigen mening | Wel zelf formuleren, geen oordeel toevoegen. |
| Beknopt, volledig | Kort, maar met alle hoofdpunten. |
In elke tekst staan uitspraken van verschillend gewicht. De hoofduitspraak is de kern, zoals tussen ongeveer 1300 en 1850 waren de winters in Europa kouder. Ondergeschikte uitspraken ondersteunen die kern: oorzaken (mogelijk door vulkanen en een zwakkere zon), gevolgen (mislukte oogsten) en verklaringen. Daaronder staan voorbeelden en details, zoals de schilders die het schaatsen vastlegden; die illustreren en vallen meestal weg. In een betoog is het standpunt de hoofduitspraak en zijn de argumenten de belangrijke ondergeschikte uitspraken; een tegenwerping hoort er alleen bij als de weerlegging zelf een kernpunt is. Bij een beschouwing noem je beide kanten, want beide dragen de kern van de tekst. Het onderscheid bepaalt wat je in je samenvatting opneemt.
Reduceren is inkorten zonder de kern te verliezen. Er blijven: de hoofduitspraak, de verklaringen en gevolgen die erbij horen, en bij een betoog de argumenten. Er vervallen: voorbeelden (zo, bijvoorbeeld), herhaling van dezelfde informatie in andere woorden, details zoals cijfers en namen die de kern niet dragen, en een tegenwerping die de schrijver direct weerlegt. Een zin met maar bevat vaak de kern: wat na maar staat, wint meestal. Test elke zin met de vraag: valt de kern weg als ik deze zin schrap? Zo nee, dan kan hij weg. Houd er rekening mee dat de lengte van de samenvatting vaak is voorgeschreven, zodat je moet kiezen tussen twee ondergeschikte uitspraken: de belangrijkste blijft.
Een samenvatting volgt niet altijd de volgorde van de tekst. Je herordent de informatie logisch: eerst de hoofduitspraak, dan de verklaringen en gevolgen. Bij een uiteenzetting is dat vaak verschijnsel, oorzaak en gevolg; bij een betoog standpunt en argumenten; bij een beschouwing beide kanten. Daarna formuleer je in eigen woorden: bundel zinnen (mogelijke oorzaken zoals vulkanen leidden tot kou die oogsten liet mislukken) en vervang beeldspraak door gewone woorden. Behoud de zekerheid en de bron van een uitspraak: een mogelijke oorzaak is geen zekere oorzaak, en de mening van anderen is niet die van de schrijver. Schrijf niet na wat er staat, want overschrijven bewijst geen begrip en kost beknoptheid.
De eindterm vraagt ook te beoordelen of een gegeven samenvatting klopt. Controleer vier dingen. Bevat ze de hoofduitspraak en de belangrijke ondergeschikte uitspraken? Dan is ze volledig; mist ze die, dan is ze te kort. Staan er voorbeelden of details in, of herhalingen? Dan is ze niet beknopt. Geeft ze weer wat de tekst zegt, zonder eigen mening of vertekening, bijvoorbeeld een kant kiezen terwijl de tekst beide noemt? En klopt de volgorde, zonder dat de relatie tussen oorzaak en gevolg is omgedraaid? Noem op het examen het probleem en de zin waaraan je het ziet: te kort, want de oorzaken ontbreken of bevat een eigen oordeel, want "helaas" staat niet in de tekst. Een goede samenvatting is dus trouw, volledig en beknopt tegelijk.
Oefen alvast: 4 vragen met uitleg
1. Hoe heet een uitspraak die de kern van een tekst vormt?
- voorbeeld uit de tekst
- hoofduitspraak
- een aanname van de schrijver
- een bijzaak in de tekst
Antwoord en uitleg
- A: Koos je "voorbeeld uit de tekst"? Dan denk je dat een voorbeeld de kern is. Een voorbeeld ondersteunt de kern, het is er niet de kern van.
- B (juist): Klopt: de hoofduitspraak is de kernboodschap; alle andere uitspraken zijn ondergeschikt.
- C: Koos je "een aanname van de schrijver"? Dan denk je dat de kern een veronderstelling is. De kern is wat de tekst beweert, niet wat de schrijver aanneemt.
- D: Koos je "een bijzaak in de tekst"? Dan denk je dat de kern een bijzaak is. Een bijzaak is juist wat je weglaat, de hoofduitspraak blijft.
Onthoud: Kern tegenover bijzaak.
[1] Historici noemen de periode tussen ongeveer 1300 en 1850 de Kleine IJstijd. [2] In die eeuwen waren de winters in Europa gemiddeld kouder dan nu, en rivieren en kanalen vroren vaker dicht. [3] Als mogelijke oorzaken noemen onderzoekers vulkaanuitbarstingen en een tijdelijk lagere zonneactiviteit, al blijft er discussie over het gewicht van elke oorzaak. [4] De kou had gevolgen voor de landbouw: oogsten mislukten en voedsel werd duurder. [5] In Nederland leverde de kou ook iets moois op, want de grachten waren zo vaak bevroren dat schilders het schaatsen vastlegden. [6] Dankzij die schilderijen weten we vandaag hoe belangrijk het ijs in het dagelijks leven was.
2. Welke zinnen horen als belangrijke ondergeschikte uitspraken bij de hoofduitspraak?
- zin 5 en 6: de schilders en hun schilderijen
- zin 3 en 4: oorzaken en gevolgen
- zin 2 en 6: de bevroren rivieren en de schilderijen
- alleen zin 1: de periode
Antwoord en uitleg
- A: Koos je "zin 5 en 6: de schilders en hun schilderijen"? Dan denk je dat het bijzondere voorbeeld belangrijk is. Het is een illustratie, die kun je weglaten.
- B (juist): Klopt: oorzaken en gevolgen verklaren en verbreden de kern; ze horen in een volledige samenvatting.
- C: Koos je "zin 2 en 6: de bevroren rivieren en de schilderijen"? Dan denk je dat de details samen de kern dragen. Ze beschrijven slechts delen, de oorzaken en gevolgen zijn belangrijker.
- D: Koos je "alleen zin 1: de periode"? Dan denk je dat alleen de kern voldoende is. Belangrijke ondergeschikte uitspraken horen er ook in, zoals oorzaken en gevolgen.
Onthoud: Wat verklaart de kern?
[1] Nederland moet de zomertijd afschaffen. [2] Het twee keer per jaar verzetten van de klok verstoort het bioritme van mensen, waardoor vooral kinderen en ouderen enkele dagen slecht slapen. [3] De energiebesparing die het systeem ooit moest opleveren, is volgens onderzoekers tegenwoordig nauwelijks meer meetbaar. [4] Voorstanders van de zomertijd wijzen op de lange zomeravonden, maar die zijn net zo goed te krijgen door in de zomer vroeger te beginnen met werken. [5] Daarom moet de overheid in Europees verband een vaste tijd kiezen.
3. Welke formulering geeft de hoofduitspraak én de belangrijkste ondergeschikte uitspraak weer?
- Nederland moet de zomertijd afschaffen, omdat de klokwisseling het slapen verstoort en de energiewinst is verdwenen
- Nederland moet de zomertijd afschaffen
- Nederland moet de zomertijd afschaffen, want kinderen slapen dan een paar dagen slecht en voorstanders wijzen op avonden
- Nederland moet de zomertijd afschaffen en dat is terecht, want het is een slecht systeem
Antwoord en uitleg
- A (juist): Klopt: ze bevat het standpunt en de twee belangrijkste argumenten.
- B: Koos je "Nederland moet de zomertijd afschaffen"? Dan denk je dat het standpunt alleen volstaat. Belangrijke ondergeschikte uitspraken horen erbij, dus dit is onvolledig.
- C: Koos je "Nederland moet de zomertijd afschaffen, want..."? Dan denk je dat elke zin erin moet. Het bezwaar van voorstanders is minder belangrijk, dus dit is te uitgebreid.
- D: Koos je "Nederland moet de zomertijd afschaffen en dat is..."? Dan denk je dat een oordeel erbij hoort. Het eigen oordeel is geen weergave, dus het is een fout.
Onthoud: Standpunt en argumenten.
[1] Moet het onderwijs een vaste canon van boeken, schilderijen en gebeurtenissen aanwijzen die iedere leerling kent? [2] Voorstanders zeggen dat een gedeelde basiskennis mensen verbindt: wie dezelfde verhalen kent, kan sneller met elkaar praten over de samenleving. [3] Tegenstanders vrezen dat een canon vooral laat zien wat de macht van het moment belangrijk vindt, en dat stemmen van minderheden zo buiten beeld blijven. [4] Beide groepen erkennen dat het lastig is te kiezen: elke lijst sluit iets uit. [5] Misschien is de waarde van een canon dan minder de lijst zelf dan het gesprek dat de keuze oproept.
4. Een leerling schrijft: "De canon is fout, want hij sluit minderheden uit." Wat klopt er niet?
- niets: de tekst noemt de tegenstanders
- dat de zin te lang is
- dat de minderheden niet in de tekst voorkomen
- er staat een eigen standpunt in
Antwoord en uitleg
- A: Koos je "niets: de tekst noemt de tegenstanders"? Dan denk je dat het noemen van een kant genoeg is. De tekst geeft beide kanten weer, je mag er niet één kiezen.
- B: Koos je "dat de zin te lang is"? Dan denk je dat de lengte de fout is. De zin is kort, de fout is het eenzijdige oordeel.
- C: Koos je "dat de minderheden niet in de tekst voorkomen"? Dan denk je dat de minderheden ontbreken. Ze staan in zin 3, de fout is dat de leerling kiest.
- D (juist): Klopt: de tekst laat beide kanten zien; de leerling kiest alsnog voor de tegenstanders.
Onthoud: Kiest de tekst een kant?
Verder in Nederlands VWO
- Een betoog beoordelen en drogredenen herkennenJe beoordeelt een betoog op aanvaardbaarheid, controleerbaarheid, betrouwbaarheid van bronnen, relevantie, consistentie en toereikendheid,…
- Standpunten en argumenten herkennenJe onderscheidt betogende, beschouwende en uiteenzettende teksten, vindt het standpunt (ook als het impliciet is) en herkent argumenten,…
Slagio is een gratis examentrainer voor havo, vwo en vmbo, gebaseerd op de syllabi van het CvTE (examenblad.nl). Alle leerpagina's · Naar de app