Leren › Nederlands VWO › Domein D: Argumentatieve vaardigheden
Feitelijke en waarderende argumenten onderscheiden
Je onderscheidt feitelijke en waarderende uitspraken, beoordeelt of een feit controleerbaar is en of een bron betrouwbaar is, en ziet hoe schrijvers feiten en oordelen in een betoog gebruiken.
- Nederlands VWO
- CE+SE
- 27 oefenvragen
- 12 begrippen
Samenvatting
| Begrip | Kern |
|---|---|
| Feitelijke uitspraak | Waar, waarschijnlijk of aannemelijk te controleren. |
| Waarderende uitspraak | Goed of slecht, mooi of lelijk, wenselijk. |
| Controleerbaar | In principe te toetsen. |
| Betrouwbare bron | Deskundig, zonder belang, zonder tegenspraak. |
| Aanvaardbaar | Past bij kennis, controle of bron. |
| Voorspelling | Feitelijk, later te toetsen. |
Een feitelijke uitspraak claimt dat iets waar, waarschijnlijk of aannemelijk is: het schoolgebouw is in 1998 gebouwd. Is de claim juist, dan is het een feit. Een waarderende uitspraak zegt wat goed of slecht, mooi of lelijk, wenselijk of onwenselijk, gepast of ongepast is: het schoolgebouw is lelijk. Zo'n uitspraak is niet waar of onwaar; ze is voor jou aanvaardbaar of niet. Waardering herken je aan woorden als mooi, lelijk, slecht, prachtig en schandalig, en aan moet, hoort en zou moeten, die zeggen wat wenselijk is. Veel uitspraken zijn gemengd: de nieuwe bibliotheek is te duur gebouwd, want ze kostte twee keer zoveel als de oude bevat een feit (de kosten) en een oordeel (te duur). Splits zulke uitspraken en beoordeel elk deel apart.
Een feitelijke uitspraak is controleerbaar als het in principe mogelijk is haar door waarneming te toetsen. Het sportcentrum trok afgelopen zomer vierduizend bezoekers kun je nagaan met de bezoekerscijfers. Ook een voorspelling is feitelijk: over vijf jaar is de wijk gezonder kun je nu niet controleren, maar later wel. Een waardering als de sfeer is uitstekend is niet te meten: een ander kan het oneens zijn zonder dat een van de twee ongelijk heeft. Het woord feit in een zin maakt iets niet waar: het is een feit dat jongeren steeds minder lezen blijft een claim totdat je hem met een betrouwbare bron controleert. Vraag je dus af: kan ik dit nagaan, en waar?
Wie een feit niet zelf kunt controleren, vertrouwt op een bron. Een betrouwbare bron is deskundig op het terrein van de uitspraak, heeft geen belang bij acceptatie ervan en spreekt zichzelf niet tegen. Een woordvoerder van een frisdrankfabrikant die zegt dat energiedrank veilig is, heeft belang bij die uitspraak en is dus minder betrouwbaar. Een universitair onderzoeker die niet door fabrikanten wordt betaald, is deskundig en heeft geen belang. Een anonieme blogger is niet te beoordelen: zijn deskundigheid is onbekend. Een bron die zichzelf tegenspreekt, valt ook af. Let ook op de formulering: volgens een onafhankelijk statistiekbureau noemt een bron, terwijl iedereen weet dat er geen noemt.
Een feitelijke uitspraak is aanvaardbaar voor de lezer als ze in overeenstemming is met zijn kennis van de wereld (Amsterdam is de hoofdstad van Nederland), als ze direct controleerbaar is en waar blijkt te zijn (in dit lokaal zitten precies eenendertig leerlingen), of als ze van een betrouwbare bron komt. Een waarderende uitspraak is aanvaardbaar als ze past bij de kennis en opvattingen van de beoordelaar. Schrijvers gebruiken beide soorten. Een objectief argument rust op een toetsbaar gegeven, een subjectief argument op een persoonlijk oordeel of smaak. In tekst C onderbouwt de schrijver het oordeel een succes met feiten (vierduizend bezoekers, groeiend ledental) en voegt oordelen toe (prachtig, uitstekend). Een beoordelaar weegt de feiten zwaarder, omdat die controleerbaar zijn. Let op oordelen van belanghebbenden, zoals een wethouder die zijn eigen sportcentrum prijst.
Oefen alvast: 4 vragen met uitleg
Drie uitspraken over een schoolgebouw. Uitspraak 1: "Het schoolgebouw is in 1998 gebouwd." Uitspraak 2: "Het schoolgebouw is lelijk." Uitspraak 3: "Het schoolgebouw moet worden gesloopt."
1. Welke uitspraak is feitelijk?
- uitspraak 2, want die zegt iets over het gebouw
- uitspraak 1
- uitspraak 3, want die noemt wat er gaat gebeuren
- alle drie, want ze noemen het gebouw
Antwoord en uitleg
- A: Koos je "uitspraak 2, want die zegt iets over het gebouw"? Dan denk je dat elke uitspraak over het gebouw feitelijk is. Uitspraak 2 is een oordeel over uiterlijk, geen vaststaand gegeven.
- B (juist): Klopt: je kunt nagaan of het gebouw in 1998 is gebouwd.
- C: Koos je "uitspraak 3, want die noemt wat er gaat gebeuren"? Dan denk je dat een uitspraak over wat er gebeurt feitelijk is. "Moet" geeft aan wat wenselijk is, dat is een waardering.
- D: Koos je "alle drie, want ze noemen het gebouw"? Dan denk je dat het onderwerp bepaalt of iets een feit is. Het gaat om de aard van de uitspraak, en die verschilt per uitspraak.
Onthoud: Kun je het nagaan?
De kantine moet stoppen met het verkopen van energiedrank. Een blikje energiedrank bevat suiker en cafeïne. In onze kantine staan drie koelkasten vol energiedrank, en dat is schandalig. Energiedrank is bovendien vies: de smaak is zoet en bitter tegelijk. Een school hoort geen drankjes te verkopen die nergens goed voor zijn. De directie zegt dat de verkoop jaarlijks zesduizend euro oplevert, maar dat bedrag moet worden afgezet tegen de gezondheid van de leerlingen. Een school die zich serieus neemt, kiest voor haar leerlingen.
2. Welke uitspraak is feitelijk en direct te controleren?
- energiedrank is vies
- een blikje energiedrank bevat suiker en cafeïne
- een school hoort geen drankjes te verkopen die nergens goed voor zijn
- een school die zich serieus neemt, kiest voor haar leerlingen
Antwoord en uitleg
- A: Koos je "energiedrank is vies"? Dan denk je dat "vies" een feit is. Het is een oordeel over smaak, en dus waarderend.
- B (juist): Klopt: je controleert dit op het etiket van het blikje.
- C: Koos je "een school hoort geen drankjes te verkopen die..."? Dan denk je dat dit een feit is. De uitspraak zegt wat een school hoort te doen, dat is een waardering.
- D: Koos je "een school die zich serieus neemt, kiest voor haar..."? Dan denk je dat dit een vaststelling is. Het is een uitspraak over wat goed is, dus waarderend.
Onthoud: Waar kijk je dit na?
Het nieuwe sportcentrum is een succes. Het trok afgelopen zomer vierduizend bezoekers. Het gebouw is bovendien prachtig en de sfeer is uitstekend. Over vijf jaar zal de wijk er gezonder door zijn. Wethouder Jansen zei vorige week dat het sportcentrum de mooiste voorziening van de regio is. Sportverenigingen melden dat hun ledental is gegroeid sinds de opening. Tegenstanders zeggen dat het te duur was, maar zulke bezwaren vergeten dat sport een investering in de toekomst is.
3. Welke uitspraak komt van een belanghebbende en is waarderend?
- "de mooiste voorziening", gezegd door de wethouder
- "vierduizend bezoekers"
- "het ledental is gegroeid", gemeld door de sportverenigingen
- "zulke bezwaren vergeten dat sport een investering is"
Antwoord en uitleg
- A (juist): Klopt: de wethouder is betrokken bij het centrum en geeft een oordeel.
- B: Koos je "vierduizend bezoekers"? Dan denk je dat dit een oordeel van een belanghebbende is. Het is een telbaar gegeven, geen waardering.
- C: Koos je "het ledental is gegroeid, gemeld door de..."? Dan denk je dat dit een waardering is. Het is een controleerbaar gegeven, geen oordeel.
- D: Koos je "zulke bezwaren vergeten dat sport een investering is"? Dan denk je dat dit door de wethouder is gezegd. Het komt van de schrijver, het is wel een waardering, maar niet van de wethouder.
Onthoud: Wie zegt het en wat is zijn belang?
Het nieuwe sportcentrum is een succes. Het trok afgelopen zomer vierduizend bezoekers. Het gebouw is bovendien prachtig en de sfeer is uitstekend. Over vijf jaar zal de wijk er gezonder door zijn. Wethouder Jansen zei vorige week dat het sportcentrum de mooiste voorziening van de regio is. Sportverenigingen melden dat hun ledental is gegroeid sinds de opening. Tegenstanders zeggen dat het te duur was, maar zulke bezwaren vergeten dat sport een investering in de toekomst is.
4. Waarom is "de sfeer is uitstekend" niet te controleren met een telling?
- omdat sfeer in werkelijkheid niet bestaat
- omdat het te lang geleden is om na te gaan
- omdat de wethouder het over zijn centrum zegt
- het is een oordeel van de lezer
Antwoord en uitleg
- A: Koos je "omdat sfeer in werkelijkheid niet bestaat"? Dan denk je dat sfeer geen werkelijkheid is. Sfeer bestaat wel, maar je kunt haar niet tellen.
- B: Koos je "omdat het te lang geleden is om na te gaan"? Dan denk je dat de tijd het probleem is. Het probleem is dat het een oordeel is, niet dat het lang geleden is.
- C: Koos je "omdat de wethouder het over zijn centrum zegt"? Dan denk je dat de spreker bepaalt of het te controleren is. Het gaat om de aard van de uitspraak, niet om wie ze zegt.
- D (juist): Klopt: een waardering is geen meetbaar gegeven.
Onthoud: Is het te tellen?
Verder in Nederlands VWO
- Argumentatiestructuren onderscheidenJe ziet hoe argumenten met elkaar en met het standpunt samenhangen en onderscheidt enkelvoudige, onderschikkende en nevenschikkende…
- Argumentatieschema's herkennenJe herkent de zes argumentatieschema's: oorzaak en gevolg, kenmerk of eigenschap, voor- en nadelen, voorbeelden, vergelijking en…
Slagio is een gratis examentrainer voor havo, vwo en vmbo, gebaseerd op de syllabi van het CvTE (examenblad.nl). Alle leerpagina's · Naar de app