Slagio

Leren › Biologie HAVO › Begrippen

Begrippenlijst Biologie HAVO

329 begrippen met een korte uitleg. Klik door naar het onderwerp voor de samenvatting en oefenvragen.

Abiotische factor
Niet-levende factor in de omgeving, zoals licht, temperatuur, water en zuurgraad. Ecosystemen: biotische en abiotische factoren →
Actief centrum
De plek op het enzym met een specifieke vorm waar het substraat op past en bindt. Enzymwerking →
Actief transport
Transport tegen het concentratieverschil in met een transporteiwit, kost ATP. Transport door het celmembraan →
Activeringsenergie
De energiedrempel die nodig is om een reactie te laten starten; een enzym verlaagt deze. Enzymwerking →
Ader
Bloedvat dat bloed naar het hart voert; dunne wand, lage druk en kleppen. Transport en gasuitwisseling →
ADH
Hormoon uit de hypofyse dat de nieren meer water laat terugnemen. Homeostase en antagonisme →
Adrenaline
Hormoon dat het lichaam klaarmaakt voor actie: hartslag omhoog, meer glucose, luchtwegen wijder. Hormonale regulatie →
Aerobe dissimilatie
Volledige afbraak van glucose met zuurstof tot koolstofdioxide en water; levert veel ATP. Fotosynthese & celademhaling →
Afhankelijke variabele
Factor die je meet als resultaat; het mogelijke gevolg. Onderzoek opzetten →
Alcoholgisting
Anaerobe afbraak van glucose door gist tot alcohol en koolstofdioxide. Fotosynthese & celademhaling →
Allel
Variant van een gen; je hebt van elk gen twee allelen, op homologe chromosomen. Erfelijkheid: allelen en overerving →
Alles-of-niets-principe
Een impuls ontstaat boven de drempel altijd even sterk, eronder helemaal niet. Zenuwstelsel en prikkelgeleiding →
Alvleesklier
Klier die met de eilandjes van Langerhans insuline en glucagon maakt, en daarnaast alvleessap. Hormonale regulatie →
Alvleessap
Verteringssap van de alvleesklier met enzymen voor zetmeel, eiwit en vet. Spijsvertering en uitscheiding →
Amylase
Enzym uit speeksel en alvleessap dat zetmeel afbreekt. Spijsvertering en uitscheiding →
Anaerobe dissimilatie
Gedeeltelijke afbraak van glucose zonder zuurstof; levert maar 2 ATP per glucose. Fotosynthese & celademhaling →
Anafase
Fase waarin de chromatiden (bij mitose) naar de polen worden getrokken. Celdeling: mitose en meiose →
Antagonisme
Twee hormonen of zenuwen hebben een tegengesteld effect op dezelfde waarde. Homeostase en antagonisme →
Antagonisten
Spieren met een tegengestelde werking in hetzelfde gewricht. Beweging: gewrichten en spieren →
Antibioticum
Medicijn dat bacteriën doodt of remt; werkt niet tegen virussen. Afweer en immuniteit →
Antigeen
Stof op het oppervlak van een ziekteverwekker die het afweersysteem als vreemd herkent. Afweer en immuniteit →
Antilichaam
Eiwit, gemaakt door B-lymfocyten, dat precies op één antigeen past. Afweer en immuniteit →
Aorta
Grote slagader die zuurstofrijk bloed van de linkerkamer naar het lichaam voert. Transport en gasuitwisseling →
Aspecifieke afweer
Afweer die tegen alle ziekteverwekkers werkt, zoals de huid, fagocyten en koorts. Afweer en immuniteit →
Assimilatie
Opbouwen van grotere stoffen uit kleinere; kost energie. Fotosynthese & celademhaling →
ATP
Energiedrager in de cel; wordt gemaakt bij dissimilatie en gebruikt voor celprocessen. Fotosynthese & celademhaling →
Autonoom zenuwstelsel
Deel van het zenuwstelsel dat onbewuste processen regelt, zoals hartslag en vertering. Zenuwstelsel en prikkelgeleiding →
Axon
Lange uitloper die de impuls van het cellichaam wegvoert naar de volgende cel. Zenuwstelsel en prikkelgeleiding →
Basenparing
Vaste paren van basen: A met T (in RNA met U) en C met G. DNA en eiwitsynthese →
Beenmerg
Weefsel in botten; rood beenmerg maakt bloedcellen, geel beenmerg bevat vet. Beweging: gewrichten en spieren →
Beperkende factor
De factor die op een moment de snelheid van een proces bepaalt, zoals licht, CO2 of temperatuur. Fotosynthese & celademhaling →
Bereik
Verschil tussen de hoogste en de laagste meetwaarde. Data verwerken en grafieken lezen →
Betrouwbaarheid
Mate waarin een meting bij herhaling (ongeveer) dezelfde uitkomst geeft. Betrouwbaarheid en validiteit beoordelen →
Biceps
Spier aan de voorkant van de bovenarm die de elleboog buigt. Beweging: gewrichten en spieren →
Bijnier
Hormoonklier boven op de nier die onder andere adrenaline maakt. Hormonale regulatie →
Biodiversiteit
Verscheidenheid aan leven: aantal soorten, genetische variatie binnen soorten en verschillende ecosystemen. Successie en biodiversiteit →
Biokatalysator
Een stof die in een organisme een reactie versnelt en er zelf onveranderd uit komt. Enzymwerking →
Biomassa
De totale massa levende stof op een voedselniveau of in een gebied. Voedselrelaties en energiedoorgifte →
Biotische factor
Levende factor in de omgeving, zoals voedsel, roofdieren, parasieten en concurrenten. Ecosystemen: biotische en abiotische factoren →
Biotoop
De niet-levende omgeving van een levensgemeenschap, zoals water, bodem en licht. Ecosystemen: biotische en abiotische factoren →
Bladgroen
Kleurstof in bladgroenkorrels die licht opvangt voor de fotosynthese (chlorofyl). Fotosynthese & celademhaling →
Bladgroenkorrel
Organel in planten dat met lichtenergie glucose maakt uit koolstofdioxide en water. Bouw en functie van de cel →
Blind onderzoek
Onderzoek waarbij de deelnemers niet weten of ze de echte behandeling of een placebo krijgen. Betrouwbaarheid en validiteit beoordelen →
Bloedplaatje
Deeltje in het bloed dat de bloedstolling op gang brengt. Transport en gasuitwisseling →
Bloedplasma
Vloeibaar deel van het bloed met opgeloste stoffen zoals glucose en CO2. Transport en gasuitwisseling →
Bloedsuikerspiegel
Het glucosegehalte van het bloed, normaal tussen ongeveer 4 en 8 mmol/L. Hormonale regulatie →
Boezem
Holte in het hart die bloed ontvangt en doorgeeft aan de kamer. Transport en gasuitwisseling →
Causaliteit
Oorzakelijk verband: de ene variabele veroorzaakt de verandering in de andere. Correlatie versus causaliteit →
Celcyclus
De vaste opeenvolging van interfase en deling die een delende cel steeds doorloopt. Celdeling: mitose en meiose →
Celkern
Organel met het DNA in chromosomen; stuurt via mRNA de eiwitproductie aan. Bouw en functie van de cel →
Celmembraan
Dun, selectief doorlaatbaar vlies om de cel dat bepaalt welke stoffen erin en eruit gaan. Bouw en functie van de cel →
Celwand
Stevige laag om het celmembraan van planten (cellulose), bacteriën en schimmels. Bouw en functie van de cel →
Centraal zenuwstelsel
De hersenen en het ruggenmerg. Zenuwstelsel en prikkelgeleiding →
Centromeer
Plek waar de twee chromatiden van een verdubbeld chromosoom aan elkaar vastzitten. Celdeling: mitose en meiose →
Chemische vertering
Het afbreken van moleculen door enzymen. Spijsvertering en uitscheiding →
Chromatide
Eén van de twee identieke kopieën van een verdubbeld chromosoom. Celdeling: mitose en meiose →
Chromosoom
Eén lang, opgerold DNA-molecuul met veel genen; de mens heeft 46 per lichaamscel. DNA en eiwitsynthese →
Climaxstadium
Stabiel eindstadium van de successie, dat nauwelijks nog verandert zolang klimaat en bodem gelijk blijven. Successie en biodiversiteit →
Codon
Drie opeenvolgende basen op het mRNA die coderen voor één aminozuur, of voor start of stop. DNA en eiwitsynthese →
Commensalisme
Relatie waarbij één soort voordeel heeft en de andere geen voordeel of nadeel (+ / 0). Relaties tussen soorten →
Compensatiepunt
Lichtintensiteit waarbij fotosynthese en dissimilatie even snel zijn; netto geen gaswisseling. Fotosynthese & celademhaling →
Concentratieverschil
Verschil in de hoeveelheid opgeloste stof tussen twee plekken; drijft diffusie aan. Transport door het celmembraan →
Conclusie
Antwoord op de onderzoeksvraag op basis van de resultaten. Onderzoek opzetten →
Concurrentie
Strijd tussen organismen om dezelfde hulpbronnen, zoals voedsel, licht of ruimte. Ecosystemen: biotische en abiotische factoren →
Constante variabele
Factor die het resultaat kan beïnvloeden en die je gelijk houdt. Onderzoek opzetten →
Consument
Organisme dat andere organismen eet; eerste consument eet producenten. Voedselrelaties en energiedoorgifte →
Controlegroep
Groep die de behandeling niet krijgt en verder gelijk is aan de proefgroep. Onderzoek opzetten →
Correlatie
Samenhang tussen twee variabelen: ze veranderen samen. Correlatie versus causaliteit →
Crossing-over
Uitwisseling van stukken tussen homologe chromosomen tijdens de meiose. Celdeling: mitose en meiose →
Cytoplasma
Geleiachtige vloeistof binnen het celmembraan waarin de organellen liggen. Bouw en functie van de cel →
Darmvlok
Uitstulping van de dunne darmwand die het oppervlak voor opname vergroot. Spijsvertering en uitscheiding →
Dekglas
Heel dun glaasje dat je op het preparaat legt. Biologisch onderzoeksgereedschap →
Deletie
Mutatie waarbij een of meer basen wegvallen; bij één base verschuift het leesraam. DNA en eiwitsynthese →
Denaturatie
De onomkeerbare verandering van de ruimtelijke structuur van een enzym, waardoor het actief centrum zijn vorm en functie verliest. Enzymwerking →
Dendriet
Korte, vertakte uitloper die impulsen opvangt en naar het cellichaam brengt. Zenuwstelsel en prikkelgeleiding →
Derde factor
Variabele die twee andere variabelen beïnvloedt, waardoor die lijken samen te hangen. Correlatie versus causaliteit →
Determineertabel
Tabel met genummerde stappen van steeds twee keuzes waarmee je een organisme op naam brengt. Biologisch onderzoeksgereedschap →
Determineren
Een organisme op naam brengen aan de hand van kenmerken. Biologisch onderzoeksgereedschap →
Diabetes
Ziekte waarbij het glucosegehalte te hoog is door een tekort aan insuline (type 1) of slecht reagerende cellen (type 2). Hormonale regulatie →
Diafragma
Onderdeel onder de tafel van de microscoop waarmee je de hoeveelheid licht regelt. Biologisch onderzoeksgereedschap →
Dichtheidsafhankelijk
Remmende factor die sterker werkt naarmate de populatie dichter is. Populatiedynamiek en draagkracht →
Dichtheidsonafhankelijk
Remmende factor die de populatie treft ongeacht de dichtheid, zoals vorst. Populatiedynamiek en draagkracht →
Diffusie
Netto verplaatsing van deeltjes van hoge naar lage concentratie, zonder energie van de cel. Transport door het celmembraan →
Dikke darm
Deel van het verteringskanaal dat water en zouten terugneemt. Spijsvertering en uitscheiding →
Diploïd
Met twee sets chromosomen (2n), zoals lichaamscellen. Celdeling: mitose en meiose →
Dissimilatie
Afbreken van stoffen waarbij energie vrijkomt, vastgelegd in ATP. Fotosynthese & celademhaling →
Doelorgaan
Orgaan met receptoren voor een hormoon, dat op dat hormoon reageert. Hormonale regulatie →
Dominant
Allel dat al tot uiting komt als het één keer aanwezig is. Erfelijkheid: allelen en overerving →
Draagkracht
Het grootste aantal individuen dat een gebied op lange termijn kan onderhouden. Populatiedynamiek en draagkracht →
Drager
Persoon die heterozygoot is voor een recessief allel en de eigenschap zelf niet heeft. Erfelijkheid: allelen en overerving →
Dubbele bloedsomloop
Bloedsomloop waarbij het bloed per rondje twee keer door het hart gaat. Transport en gasuitwisseling →
Dubbele helix
Vorm van DNA: twee complementaire strengen die om elkaar heen gedraaid zijn. DNA en eiwitsynthese →
Dunne darm
Deel van het verteringskanaal waar de meeste vertering en opname plaatsvindt. Spijsvertering en uitscheiding →
Duurzaamheid
Gebruik van de natuur zonder dat er voor latere generaties minder overblijft. Successie en biodiversiteit →
Ecoduct
Natuurbrug over een weg, waarmee dieren van het ene natuurgebied naar het andere kunnen. Successie en biodiversiteit →
Ecosysteem
Een levensgemeenschap samen met haar biotoop. Ecosystemen: biotische en abiotische factoren →
Eenheid
Maat waarin je een grootheid uitdrukt, zoals cm, s of °C. Data verwerken en grafieken lezen →
Effector
Orgaan dat de reactie uitvoert, zoals een spier of klier. Homeostase en antagonisme →
Emigratie
Afname van een populatie doordat individuen het gebied verlaten. Populatiedynamiek en draagkracht →
Endocytose
Opname van grote deeltjes doordat het membraan eromheen een blaasje afsnoert. Transport door het celmembraan →
Endoplasmatisch reticulum
Netwerk van membranen in het cytoplasma; ruw ER heeft ribosomen en maakt eiwitten voor export. Bouw en functie van de cel →
Energiestroom
De doorgifte van energie door een voedselketen; per stap gaat ongeveer 10% door. Voedselrelaties en energiedoorgifte →
Enzym
Een eiwit dat als biokatalysator een reactie in de cel versnelt zonder zelf verbruikt te worden. Enzymwerking →
Eukaryoot
Cel met een kern en organellen met een membraan, zoals planten- en diercellen. Bouw en functie van de cel →
Evolutie
Verandering in erfelijke eigenschappen van een populatie over generaties. Evolutie en natuurlijke selectie →
Exoot
Soort die door de mens in een gebied terecht is gekomen waar hij van nature niet voorkwam. Relaties tussen soorten →
Experiment
Onderzoek waarin je zelf één factor verandert en de rest gelijk houdt. Correlatie versus causaliteit →
Exponentiële groei
Groei waarbij een populatie steeds in dezelfde tijd verdubbelt; de lijn wordt steeds steiler. Populatiedynamiek en draagkracht →
Extrapoleren
Een grafiek doortrekken buiten het gemeten gebied om een waarde te voorspellen. Data verwerken en grafieken lezen →
Fagocyt
Witte bloedcel die ziekteverwekkers insluit en afbreekt (eetcel). Afweer en immuniteit →
Fenotype
De waarneembare eigenschap; ontstaat door genotype en milieu samen. Erfelijkheid: allelen en overerving →
Filtratie
Het uit het bloed persen van water en kleine stoffen in het nierkapsel. Spijsvertering en uitscheiding →
Fosfolipide
Vetachtig molecuul met een kop die van water houdt en staarten die water afstoten; bouwsteen van het membraan. Transport door het celmembraan →
Fossiele brandstof
Brandstof uit resten van organismen van miljoenen jaren geleden, zoals steenkool en aardolie. Voedselrelaties en energiedoorgifte →
Fotosynthese
Proces in bladgroenkorrels waarbij met lichtenergie glucose en zuurstof worden gemaakt uit koolstofdioxide en water. Fotosynthese & celademhaling →
Foutbalk
Streepje in een grafiek dat de spreiding rond een gemiddelde weergeeft. Data verwerken en grafieken lezen →
Gal
Vloeistof uit de lever die vet emulgeert; bevat geen enzymen. Spijsvertering en uitscheiding →
Gastheer
Organisme waarop of waarin een parasiet leeft. Relaties tussen soorten →
Gaswisseling
Uitwisseling van zuurstof en koolstofdioxide door diffusie tussen lucht en bloed. Transport en gasuitwisseling →
Geboorte
Toename van een populatie door nakomelingen. Populatiedynamiek en draagkracht →
Geheugencel
Lymfocyt die een antigeen onthoudt en bij een nieuwe besmetting snel reageert. Afweer en immuniteit →
Gemiddelde
Som van alle waarden gedeeld door het aantal waarden. Data verwerken en grafieken lezen →
Gen
Stuk DNA met de code voor één eiwit. DNA en eiwitsynthese →
Generatietijd
Tijd tussen de geboorte van een individu en de geboorte van zijn nakomelingen. Evolutie en natuurlijke selectie →
Genexpressie
Het wel of niet aflezen van een gen; bepaalt welke eiwitten een cel maakt. DNA en eiwitsynthese →
Genoom
Al het DNA van een organisme. DNA en eiwitsynthese →
Genotype
De combinatie van allelen van een organisme voor een eigenschap, zoals Aa. Erfelijkheid: allelen en overerving →
Geografische scheiding
Scheiding van een populatie door een barrière zoals een rivier, gebergte of zee. Evolutie en natuurlijke selectie →
Gewricht
Beweegbare verbinding tussen twee of meer botten. Beweging: gewrichten en spieren →
Gewrichtsband
Stevig bindweefsel dat botten in een gewricht met elkaar verbindt. Beweging: gewrichten en spieren →
Gewrichtskapsel
Omhulsel om een gewricht dat gewrichtssmeer maakt. Beweging: gewrichten en spieren →
Gewrichtssmeer
Vocht in een gewricht dat de wrijving tussen de botten vermindert. Beweging: gewrichten en spieren →
Glucagon
Hormoon dat het glucosegehalte verhoogt doordat de lever glycogeen afbreekt tot glucose. Hormonale regulatie →
Glycogeen
Opslagvorm van glucose in lever en spieren. Hormonale regulatie →
Golgisysteem
Stapel platte zakjes die eiwitten afwerkt, in blaasjes verpakt en verstuurt. Bouw en functie van de cel →
Grensplasmolyse
Het membraan laat net los; de buitenoplossing is dan even geconcentreerd als het celvocht. Transport door het celmembraan →
Groepsimmuniteit
Bescherming van een hele groep doordat bijna iedereen immuun is en een ziekte zich niet kan verspreiden. Afweer en immuniteit →
Grootheid
Eigenschap die je kunt meten, zoals lengte, tijd of temperatuur. Data verwerken en grafieken lezen →
Haarvat
Heel dun bloedvat met een wand van één cellaag waar stoffen worden uitgewisseld. Transport en gasuitwisseling →
Habitat
De plek waar een soort leeft. Ecosystemen: biotische en abiotische factoren →
Haploïd
Met één set chromosomen (n), zoals geslachtscellen. Celdeling: mitose en meiose →
Hartklep
Klep in het hart die het bloed maar één kant op laat stromen. Transport en gasuitwisseling →
Hemoglobine
IJzerhoudend eiwit in rode bloedcellen dat zuurstof bindt. Transport en gasuitwisseling →
Herbruikbaarheid
Na de reactie komt het enzym onveranderd vrij, zodat het opnieuw kan werken. Enzymwerking →
Herhaling
Dezelfde meting nog eens doen om te zien of het resultaat geen toeval is. Onderzoek opzetten →
Heterozygoot
Met twee verschillende allelen voor een gen (Aa). Erfelijkheid: allelen en overerving →
Homeostase
Het constant houden van het inwendig milieu, zoals temperatuur, glucose- en watergehalte. Homeostase en antagonisme →
Homologe chromosomen
Paar chromosomen met dezelfde genen op dezelfde plek, één van elke ouder. Celdeling: mitose en meiose →
Homozygoot
Met twee dezelfde allelen voor een gen (AA of aa). Erfelijkheid: allelen en overerving →
Hormoon
Stof die een hormoonklier aan het bloed afgeeft en die elders in het lichaam een effect heeft. Hormonale regulatie →
Hormoonklier
Klier zonder afvoerbuis die zijn hormoon direct aan het bloed afgeeft. Hormonale regulatie →
Huidmondje
Opening tussen twee sluitcellen in het blad waardoor gassen in en uit gaan. Fotosynthese & celademhaling →
Humus
Donkere, organische laag in de bodem, ontstaan uit afgebroken dode resten. Successie en biodiversiteit →
Hypertoon
Oplossing met meer opgeloste stoffen dan de cel; water gaat de cel uit. Transport door het celmembraan →
Hypofyse
Hormoonklier onder de hersenen die andere klieren aanstuurt en groeihormoon maakt. Hormonale regulatie →
Hypothalamus
Deel van de hersenen dat het regelcentrum is voor temperatuur en water. Homeostase en antagonisme →
Hypothese
Toetsbare verwachting over het antwoord op de onderzoeksvraag, geschreven als bewering. Onderzoek opzetten →
Hypotoon
Oplossing met minder opgeloste stoffen dan de cel; water gaat de cel in. Transport door het celmembraan →
IJken
Een meetinstrument afstellen met een bekende waarde, zodat een vaste afwijking verdwijnt. Betrouwbaarheid en validiteit beoordelen →
Immigratie
Toename van een populatie doordat individuen het gebied binnenkomen. Populatiedynamiek en draagkracht →
Immuun
Beschermd tegen een bepaalde ziekte doordat het lichaam er snel op reageert. Afweer en immuniteit →
Impuls
Elektrisch signaal dat langs een neuron wordt doorgegeven. Zenuwstelsel en prikkelgeleiding →
Indicatorsoort
Soort met een smal tolerantiegebied die iets verraadt over de toestand van het milieu. Ecosystemen: biotische en abiotische factoren →
Inheemse soort
Soort die van nature in een gebied voorkomt. Relaties tussen soorten →
Instelschroef
Schroef waarmee je scherpstelt: grof voor kleine vergroting, fijn voor grote vergroting. Biologisch onderzoeksgereedschap →
Insuline
Hormoon dat het glucosegehalte van het bloed verlaagt door opname in cellen en opslag als glycogeen. Hormonale regulatie →
Interfase
Fase tussen twee delingen waarin de cel groeit en zijn DNA verdubbelt. Celdeling: mitose en meiose →
Intermediair
Overerving waarbij geen allel dominant is en de heterozygoot een tussenvorm heeft. Erfelijkheid: allelen en overerving →
Interpoleren
Een waarde aflezen of berekenen tussen twee gemeten punten. Data verwerken en grafieken lezen →
Inwendig milieu
De vloeistof rond de cellen: bloed en weefselvocht. Homeostase en antagonisme →
Isotoon
Oplossing met evenveel opgeloste stoffen als de cel; netto geen waterverplaatsing. Transport door het celmembraan →
Kalkwater
Helder reagens dat troebel wordt door koolstofdioxide. Fotosynthese & celademhaling →
Kamer
Holte in het hart die bloed met kracht het hart uit pompt. Transport en gasuitwisseling →
Kenmerk
Eigenschap van een organisme die je kunt waarnemen, zoals het aantal poten of de bladvorm. Biologisch onderzoeksgereedschap →
Kernporie
Opening in het dubbele kernmembraan waardoor mRNA naar het cytoplasma gaat. Bouw en functie van de cel →
Kleurstof
Stof zoals jodium of methyleenblauw die delen van cellen beter zichtbaar maakt. Biologisch onderzoeksgereedschap →
Kogelgewricht
Gewricht dat in alle richtingen kan bewegen, zoals de schouder en de heup. Beweging: gewrichten en spieren →
Koorts
Verhoging van de lichaamstemperatuur doordat de normwaarde in de hypothalamus hoger is gezet. Homeostase en antagonisme →
Kraakbeen
Glad, veerkrachtig weefsel dat onder andere de botuiteinden in gewrichten bedekt. Beweging: gewrichten en spieren →
Kransslagader
Slagader die de hartspier zelf van zuurstofrijk bloed voorziet. Transport en gasuitwisseling →
Kringloop
Het steeds rondgaan van stoffen zoals koolstof en stikstof in een ecosysteem. Voedselrelaties en energiedoorgifte →
Kruisingsschema
Schema waarin je de geslachtscellen van de ouders combineert om de kans op nakomelingen te voorspellen. Erfelijkheid: allelen en overerving →
Kunstmatige selectie
Selectie waarbij de mens kiest welke dieren of planten zich voortplanten. Evolutie en natuurlijke selectie →
Levensgemeenschap
Alle populaties van verschillende soorten in een gebied samen. Ecosystemen: biotische en abiotische factoren →
Lipase
Enzym uit de alvleesklier dat vetten afbreekt tot glycerol en vetzuren. Spijsvertering en uitscheiding →
Longblaasje
Klein blaasje aan het eind van de luchtwegen waar de gaswisseling plaatsvindt. Transport en gasuitwisseling →
Longslagader
Slagader die zuurstofarm bloed van de rechterkamer naar de longen voert. Transport en gasuitwisseling →
Loting
Willekeurig indelen van proefpersonen in groepen, zodat de groepen gelijk zijn. Correlatie versus causaliteit →
Lymfocyt
Witte bloedcel van de specifieke afweer; B-lymfocyten maken antilichamen. Afweer en immuniteit →
Lysosoom
Blaasje met verteringsenzymen dat versleten organellen en opgenomen deeltjes afbreekt. Bouw en functie van de cel →
Mechanische vertering
Voedsel kleiner maken zonder de moleculen te veranderen, zoals kauwen en emulgeren. Spijsvertering en uitscheiding →
Mechanisme
De manier waarop een oorzaak tot een gevolg leidt. Correlatie versus causaliteit →
Mediaan
Middelste waarde als je alle waarden op volgorde zet. Data verwerken en grafieken lezen →
Meetbereik
Het gebied waarin echt is gemeten. Data verwerken en grafieken lezen →
Meiose
Reductiedeling waarbij uit één diploïde cel vier haploïde geslachtscellen ontstaan. Celdeling: mitose en meiose →
Melkzuur
Eindproduct van anaerobe dissimilatie in spieren. Fotosynthese & celademhaling →
Metafase
Fase waarin de chromosomen op een rij in het midden van de cel liggen. Celdeling: mitose en meiose →
Middenrif
Spierplaat onder de longen die bij inademen samentrekt en platter wordt. Transport en gasuitwisseling →
Mitochondrium
Organel dat glucose met zuurstof afbreekt en daarbij energie vrijmaakt (dissimilatie). Bouw en functie van de cel →
Mitose
Kerndeling waarbij twee dochtercellen ontstaan met hetzelfde DNA als de moedercel. Celdeling: mitose en meiose →
Monocultuur
Teelt van één gewas of één ras op een groot oppervlak. Successie en biodiversiteit →
Motorisch neuron
Neuron dat impulsen van het centrale zenuwstelsel naar een spier of klier brengt. Zenuwstelsel en prikkelgeleiding →
mRNA
Enkelstrengs kopie van een gen die de code naar het ribosoom brengt; bevat uracil in plaats van thymine. DNA en eiwitsynthese →
Mutatie
Blijvende verandering in de basenvolgorde van het DNA. DNA en eiwitsynthese →
Mutualisme
Relatie waarbij beide soorten voordeel hebben (+ / +). Relaties tussen soorten →
Myelineschede
Isolerende vetlaag om een axon waardoor de impuls sneller gaat. Zenuwstelsel en prikkelgeleiding →
Natuurlijke selectie
Proces waarbij individuen met gunstige erfelijke eigenschappen vaker overleven en meer nakomelingen krijgen. Evolutie en natuurlijke selectie →
Negatieve correlatie
Als de ene variabele stijgt, daalt de andere. Correlatie versus causaliteit →
Negatieve terugkoppeling
Regeling waarbij een hoog gehalte van een stof de eigen aanmaak afremt. Hormonale regulatie →
Neuron
Zenuwcel met dendrieten, een cellichaam en een axon; geeft impulsen door. Zenuwstelsel en prikkelgeleiding →
Neurotransmitter
Stof die in de synaps vrijkomt en de impuls naar de volgende cel overbrengt. Zenuwstelsel en prikkelgeleiding →
Niche
De rol van een soort in een ecosysteem: wat hij eet, wanneer hij actief is en zijn relaties met andere soorten. Ecosystemen: biotische en abiotische factoren →
Nitraat
Stikstofzout uit de bodem dat een plant nodig heeft om aminozuren en eiwitten te maken. Fotosynthese & celademhaling →
Normwaarde
De gewenste waarde waarmee het regelcentrum de gemeten waarde vergelijkt. Homeostase en antagonisme →
Nucleotide
Bouwsteen van DNA en RNA: een suiker, een fosfaatgroep en een base. DNA en eiwitsynthese →
Objectglas
Dik, rechthoekig glaasje waarop je het preparaat legt. Biologisch onderzoeksgereedschap →
Objectief
Lens van de microscoop vlak boven het preparaat. Biologisch onderzoeksgereedschap →
Oculair
Lens van de microscoop waar je doorheen kijkt. Biologisch onderzoeksgereedschap →
Omgekeerd oorzakelijk verband
Het vermeende gevolg is eigenlijk de oorzaak. Correlatie versus causaliteit →
Onafhankelijke variabele
Factor die de onderzoeker zelf verandert; de mogelijke oorzaak. Onderzoek opzetten →
Onderzoeksvraag
Vraag die je met een onderzoek wilt beantwoorden. Onderzoek opzetten →
Ontsteking
Reactie op een infectie: meer bloed en vocht naar de plek, die rood, warm en dik wordt. Afweer en immuniteit →
Ophoping
Toename van de concentratie van een niet-afbreekbare stof in elke stap van een voedselketen. Voedselrelaties en energiedoorgifte →
Optimum
De waarde van een factor waarbij een soort het best groeit. Ecosystemen: biotische en abiotische factoren →
Optimumtemperatuur
De temperatuur waarbij een enzym het snelst werkt; erboven daalt de activiteit. Enzymwerking →
Organel
Onderdeel van een cel met een eigen taak, zoals de kern of een mitochondrium. Bouw en functie van de cel →
Osmose
Diffusie van water door een selectief doorlaatbaar membraan, naar de kant met de meeste opgeloste stof. Transport door het celmembraan →
Overproductie
Er worden meer nakomelingen geboren dan er in de omgeving kunnen overleven. Evolutie en natuurlijke selectie →
Parasiet
Organisme dat op of in een gastheer leeft en daar voedsel uit haalt. Relaties tussen soorten →
Parasitisme
Relatie waarbij de parasiet voordeel heeft en de gastheer nadeel (+ / −). Relaties tussen soorten →
Passief transport
Transport van hoog naar laag zonder energie, zoals diffusie en osmose. Transport door het celmembraan →
Passieve immuniteit
Immuniteit door ontvangen antilichamen, zoals via moedermelk of een serum; werkt kort. Afweer en immuniteit →
Pees
Stevige streng bindweefsel die een spier aan een bot vastmaakt. Beweging: gewrichten en spieren →
Pepsine
Enzym in de maag dat eiwitten afbreekt; werkt in zuur milieu. Spijsvertering en uitscheiding →
pH-optimum
De zuurgraad waarbij een enzym het best werkt; ver daarvan af daalt de activiteit. Enzymwerking →
Pioniersoort
Soort die als eerste op kale grond groeit en extreme omstandigheden verdraagt. Successie en biodiversiteit →
Piramide van aantallen
Weergave van het aantal individuen per voedselniveau. Voedselrelaties en energiedoorgifte →
Piramide van biomassa
Weergave van de biomassa per voedselniveau, meestal onderaan het breedst. Voedselrelaties en energiedoorgifte →
Placebo
Nep-behandeling zonder werkzame stof die er hetzelfde uitziet als de echte. Onderzoek opzetten →
Placebo-effect
Verbetering die ontstaat doordat iemand verwacht dat een behandeling helpt. Betrouwbaarheid en validiteit beoordelen →
Plasmolyse
Loslaten van het celmembraan van de celwand doordat de cel water verliest in een hypertone oplossing. Transport door het celmembraan →
Poortader
Ader die bloed met opgenomen voedingsstoffen van de darm naar de lever voert. Spijsvertering en uitscheiding →
Populatie
Alle individuen waarover je in een onderzoek iets wilt zeggen. Betrouwbaarheid en validiteit beoordelen →
Populatiedichtheid
Het aantal individuen van een populatie per oppervlakte of volume. Populatiedynamiek en draagkracht →
Positieve correlatie
Als de ene variabele stijgt, stijgt de andere ook. Correlatie versus causaliteit →
Positieve terugkoppeling
Regeling waarbij een verandering steeds verder wordt versterkt, zoals bij weeën. Homeostase en antagonisme →
Predatie
Relatie waarbij een roofdier zijn prooi vangt, doodt en opeet (+ / −). Relaties tussen soorten →
Predator
Dier dat andere dieren vangt en opeet. Populatiedynamiek en draagkracht →
Preparaat
Voorwerp dat is klaargemaakt om onder de microscoop te bekijken. Biologisch onderzoeksgereedschap →
Primaire successie
Successie op grond waar nog geen bodem is, zoals kale rots, lava of een nieuwe zandplaat. Successie en biodiversiteit →
Producent
Organisme dat met fotosynthese zelf organische stof maakt, zoals een plant of alg. Voedselrelaties en energiedoorgifte →
Proefgroep
Groep die de behandeling wel krijgt. Onderzoek opzetten →
Prokaryoot
Cel zonder kern, met het DNA los in het cytoplasma, zoals een bacterie. Bouw en functie van de cel →
Prooi
Dier dat door een predator wordt gevangen en gegeten. Populatiedynamiek en draagkracht →
Receptor
Eiwit op of in een cel waarop een hormoon of neurotransmitter past. Hormonale regulatie →
Recessief
Allel dat alleen tot uiting komt als er geen dominant allel is (aa). Erfelijkheid: allelen en overerving →
Reducent
Bacterie of schimmel die dode resten afbreekt tot mineralen en koolstofdioxide. Voedselrelaties en energiedoorgifte →
Reductiedeling
Deling waarbij het aantal chromosomen halveert van 2n naar n. Celdeling: mitose en meiose →
Reflex
Snelle, automatische reactie op een prikkel, vaak via het ruggenmerg. Zenuwstelsel en prikkelgeleiding →
Reflexboog
De route van een reflex: receptor, sensorisch neuron, schakelneuron, motorisch neuron, spier. Zenuwstelsel en prikkelgeleiding →
Regelcentrum
Deel dat de gemeten waarde vergelijkt met de normwaarde en de effector aanstuurt. Homeostase en antagonisme →
Regelkring
Kring van receptor, regelcentrum en effector die een waarde constant houdt. Homeostase en antagonisme →
Remmende factor
Factor die de groei van een populatie afremt, zoals voedselgebrek of ziekte. Populatiedynamiek en draagkracht →
Representatief
Een steekproef die in samenstelling lijkt op de hele populatie. Betrouwbaarheid en validiteit beoordelen →
Reproduceerbaar
Door anderen te herhalen met hetzelfde resultaat. Betrouwbaarheid en validiteit beoordelen →
Resistentie
Ongevoeligheid van bacteriën voor een antibioticum, ontstaan door selectie. Afweer en immuniteit →
Ribosoom
Korreltje dat aminozuren aan elkaar zet tot een eiwit, los of op het ER. Bouw en functie van de cel →
S-kromme
Groeicurve die eerst langzaam, dan snel en daarna steeds langzamer stijgt tot de draagkracht. Populatiedynamiek en draagkracht →
Schakelneuron
Neuron in het centrale zenuwstelsel dat andere neuronen met elkaar verbindt. Zenuwstelsel en prikkelgeleiding →
Scharniergewricht
Gewricht dat vooral in één vlak beweegt, zoals de knie en de elleboog. Beweging: gewrichten en spieren →
Schijnverband
Correlatie die niet door oorzaak en gevolg komt, maar door een derde factor. Correlatie versus causaliteit →
Schutkleur
Kleur waardoor een dier opgaat in zijn omgeving en minder opvalt. Relaties tussen soorten →
Secundaire successie
Successie na een verstoring waarbij de bodem is blijven liggen, zoals na brand of op een verlaten akker. Successie en biodiversiteit →
Seksuele selectie
Selectie doordat individuen met bepaalde kenmerken vaker als partner worden gekozen. Evolutie en natuurlijke selectie →
Selectief doorlaatbaar
Laat sommige stoffen door en houdt andere tegen, zoals het celmembraan. Transport door het celmembraan →
Sensorisch neuron
Neuron dat impulsen van een zintuig naar het centrale zenuwstelsel brengt. Zenuwstelsel en prikkelgeleiding →
Skelet
Geheel van botten dat steun geeft, organen beschermt, beweging mogelijk maakt en bloedcellen maakt. Beweging: gewrichten en spieren →
Slagader
Bloedvat dat bloed van het hart wegvoert; dikke, elastische wand en hoge druk. Transport en gasuitwisseling →
Soort
Groep organismen die samen vruchtbare nakomelingen kunnen krijgen. Ecosystemen: biotische en abiotische factoren →
Soortvorming
Ontstaan van nieuwe soorten uit één oorspronkelijke soort. Evolutie en natuurlijke selectie →
Specifieke afweer
Afweer die gericht is op één bepaalde ziekteverwekker, met lymfocyten en antilichamen. Afweer en immuniteit →
Spoelfiguur
Draden die de chromosomen tijdens de deling naar de polen trekken. Celdeling: mitose en meiose →
Spreiding
Mate waarin meetwaarden van elkaar verschillen. Data verwerken en grafieken lezen →
Spreidingsdiagram
Diagram waarin elk punt een meting met twee waarden is, om een correlatie te laten zien. Correlatie versus causaliteit →
Stabiliteit
Vermogen van een ecosysteem om na een verandering in evenwicht te blijven of terug te keren. Successie en biodiversiteit →
Stamboom
Schema van een familie waarin je ziet wie een eigenschap heeft; vierkant = man, rondje = vrouw. Erfelijkheid: allelen en overerving →
Standaarddeviatie
Maat voor de spreiding van metingen rond het gemiddelde. Data verwerken en grafieken lezen →
Steekproef
Deel van de populatie dat je onderzoekt om iets over de hele populatie te zeggen. Betrouwbaarheid en validiteit beoordelen →
Steekproefgrootte
Aantal individuen of metingen in een steekproef. Betrouwbaarheid en validiteit beoordelen →
Sterfte
Afname van een populatie doordat individuen doodgaan. Populatiedynamiek en draagkracht →
Substitutie
Mutatie waarbij één base wordt vervangen door een andere. DNA en eiwitsynthese →
Substraat
De stof die in het actief centrum past en door het enzym wordt omgezet. Enzymwerking →
Substraatspecificiteit
Een enzym zet vooral die substraten om waarvan de vorm in het actief centrum past. Enzymwerking →
Successie
Geleidelijke opeenvolging van levensgemeenschappen in hetzelfde gebied. Successie en biodiversiteit →
Symbiose
Langdurig nauw samenleven van twee verschillende soorten. Relaties tussen soorten →
Sympathisch zenuwstelsel
Deel van het autonome zenuwstelsel dat het lichaam klaarmaakt voor actie. Zenuwstelsel en prikkelgeleiding →
Synaps
Overgang tussen een neuron en een volgende cel, waar de impuls chemisch wordt doorgegeven. Zenuwstelsel en prikkelgeleiding →
Terugkruising
Kruising met een homozygoot recessief organisme om te bepalen of een dier AA of Aa is. Erfelijkheid: allelen en overerving →
Terugresorptie
Het terugnemen van glucose, zouten en water uit de voorurine in het bloed. Spijsvertering en uitscheiding →
Thyroxine
Hormoon van de schildklier dat de stofwisseling verhoogt. Hormonale regulatie →
Toetsbaar
Met een experiment of meting na te gaan of iets klopt. Onderzoek opzetten →
Tolerantiegebied
De waarden van een factor tussen minimum en maximum waarbij een soort kan leven. Ecosystemen: biotische en abiotische factoren →
Totale vergroting
Vergroting van het oculair keer de vergroting van het objectief. Biologisch onderzoeksgereedschap →
Transcriptie
Het maken van een mRNA-kopie van een gen, in de celkern. DNA en eiwitsynthese →
Translatie
Het vertalen van mRNA in een keten van aminozuren aan een ribosoom. DNA en eiwitsynthese →
Transporteiwit
Eiwit in het membraan waardoor ionen of glucose het membraan passeren. Transport door het celmembraan →
Triceps
Spier aan de achterkant van de bovenarm die de elleboog strekt. Beweging: gewrichten en spieren →
tRNA
RNA-molecuul dat een aminozuur naar het ribosoom brengt en met zijn anticodon op een codon past. DNA en eiwitsynthese →
Turgor
Druk van de volle vacuole en het cytoplasma tegen de celwand; houdt de plant stevig. Transport door het celmembraan →
Tussengastheer
Gastheer waarin een parasiet een deel van zijn levenscyclus doorbrengt, maar niet volwassen wordt. Relaties tussen soorten →
Uitschieter
Meting die sterk afwijkt van de andere metingen. Betrouwbaarheid en validiteit beoordelen →
Uracil
Base in RNA die de plaats inneemt van thymine en paart met adenine. DNA en eiwitsynthese →
Ureum
Afvalstof die de lever maakt uit aminozuren en die met de urine wordt uitgescheiden. Spijsvertering en uitscheiding →
Vaccin
Middel met verzwakte of dode ziekteverwekkers of hun antigenen, dat actieve immuniteit geeft. Afweer en immuniteit →
Vacuole
Met membraan omgeven ruimte vol water en stoffen; geeft een plantencel waterdruk. Bouw en functie van de cel →
Validiteit
Mate waarin je meet wat je wilt meten. Betrouwbaarheid en validiteit beoordelen →
Vangen en terugvangen
Methode om een populatie te schatten met gemerkte dieren: N = (n1 × n2) / gemerkt in n2. Populatiedynamiek en draagkracht →
Variatie
Verschillen in eigenschappen tussen individuen van dezelfde populatie. Evolutie en natuurlijke selectie →
Verstoring
Gebeurtenis zoals storm, brand of kap die een levensgemeenschap (deels) wegvaagt. Successie en biodiversiteit →
Vertering
Het afbreken van grote voedselmoleculen tot kleine bouwstenen die opgenomen kunnen worden. Spijsvertering en uitscheiding →
Virus
Zeer kleine ziekteverwekker die zich alleen in cellen van een gastheer kan vermenigvuldigen. Afweer en immuniteit →
Voedselketen
Reeks organismen waarin het ene het andere eet; de pijl wijst van voedsel naar eter. Voedselrelaties en energiedoorgifte →
Voedselweb
Netwerk van met elkaar verbonden voedselketens in een ecosysteem. Voedselrelaties en energiedoorgifte →
Waarschuwingskleur
Opvallende kleur van een giftig of onsmakelijk dier die roofdieren afschrikt. Relaties tussen soorten →
X-chromosomaal
Overerving van een gen dat op het X-chromosoom ligt; mannen hebben daar maar één allel van. Erfelijkheid: allelen en overerving →
Zetmeel
Opslagstof van planten, opgebouwd uit glucose; kleurt blauwzwart met jodium. Fotosynthese & celademhaling →
Ziekteverwekker
Bacterie, virus, schimmel of parasiet die een ziekte kan veroorzaken. Afweer en immuniteit →
Zweetklier
Klier in de huid die zweet maakt; verdampend zweet koelt het lichaam af. Homeostase en antagonisme →
Zygote
Bevruchte eicel; diploïd, ontstaan uit een zaadcel en een eicel. Celdeling: mitose en meiose →

Slagio is een gratis examentrainer voor havo, vwo en vmbo, gebaseerd op de syllabi van het CvTE (examenblad.nl). Alle leerpagina's · Naar de app