Leren › Biologie HAVO › Begrippen
Begrippenlijst Biologie HAVO
329 begrippen met een korte uitleg. Klik door naar het onderwerp voor de samenvatting en oefenvragen.
- Abiotische factor
- Niet-levende factor in de omgeving, zoals licht, temperatuur, water en zuurgraad. Ecosystemen: biotische en abiotische factoren →
- Actief centrum
- De plek op het enzym met een specifieke vorm waar het substraat op past en bindt. Enzymwerking →
- Actief transport
- Transport tegen het concentratieverschil in met een transporteiwit, kost ATP. Transport door het celmembraan →
- Activeringsenergie
- De energiedrempel die nodig is om een reactie te laten starten; een enzym verlaagt deze. Enzymwerking →
- Ader
- Bloedvat dat bloed naar het hart voert; dunne wand, lage druk en kleppen. Transport en gasuitwisseling →
- ADH
- Hormoon uit de hypofyse dat de nieren meer water laat terugnemen. Homeostase en antagonisme →
- Adrenaline
- Hormoon dat het lichaam klaarmaakt voor actie: hartslag omhoog, meer glucose, luchtwegen wijder. Hormonale regulatie →
- Aerobe dissimilatie
- Volledige afbraak van glucose met zuurstof tot koolstofdioxide en water; levert veel ATP. Fotosynthese & celademhaling →
- Afhankelijke variabele
- Factor die je meet als resultaat; het mogelijke gevolg. Onderzoek opzetten →
- Alcoholgisting
- Anaerobe afbraak van glucose door gist tot alcohol en koolstofdioxide. Fotosynthese & celademhaling →
- Allel
- Variant van een gen; je hebt van elk gen twee allelen, op homologe chromosomen. Erfelijkheid: allelen en overerving →
- Alles-of-niets-principe
- Een impuls ontstaat boven de drempel altijd even sterk, eronder helemaal niet. Zenuwstelsel en prikkelgeleiding →
- Alvleesklier
- Klier die met de eilandjes van Langerhans insuline en glucagon maakt, en daarnaast alvleessap. Hormonale regulatie →
- Alvleessap
- Verteringssap van de alvleesklier met enzymen voor zetmeel, eiwit en vet. Spijsvertering en uitscheiding →
- Amylase
- Enzym uit speeksel en alvleessap dat zetmeel afbreekt. Spijsvertering en uitscheiding →
- Anaerobe dissimilatie
- Gedeeltelijke afbraak van glucose zonder zuurstof; levert maar 2 ATP per glucose. Fotosynthese & celademhaling →
- Anafase
- Fase waarin de chromatiden (bij mitose) naar de polen worden getrokken. Celdeling: mitose en meiose →
- Antagonisme
- Twee hormonen of zenuwen hebben een tegengesteld effect op dezelfde waarde. Homeostase en antagonisme →
- Antagonisten
- Spieren met een tegengestelde werking in hetzelfde gewricht. Beweging: gewrichten en spieren →
- Antibioticum
- Medicijn dat bacteriën doodt of remt; werkt niet tegen virussen. Afweer en immuniteit →
- Antigeen
- Stof op het oppervlak van een ziekteverwekker die het afweersysteem als vreemd herkent. Afweer en immuniteit →
- Antilichaam
- Eiwit, gemaakt door B-lymfocyten, dat precies op één antigeen past. Afweer en immuniteit →
- Aorta
- Grote slagader die zuurstofrijk bloed van de linkerkamer naar het lichaam voert. Transport en gasuitwisseling →
- Aspecifieke afweer
- Afweer die tegen alle ziekteverwekkers werkt, zoals de huid, fagocyten en koorts. Afweer en immuniteit →
- Assimilatie
- Opbouwen van grotere stoffen uit kleinere; kost energie. Fotosynthese & celademhaling →
- ATP
- Energiedrager in de cel; wordt gemaakt bij dissimilatie en gebruikt voor celprocessen. Fotosynthese & celademhaling →
- Autonoom zenuwstelsel
- Deel van het zenuwstelsel dat onbewuste processen regelt, zoals hartslag en vertering. Zenuwstelsel en prikkelgeleiding →
- Axon
- Lange uitloper die de impuls van het cellichaam wegvoert naar de volgende cel. Zenuwstelsel en prikkelgeleiding →
- Basenparing
- Vaste paren van basen: A met T (in RNA met U) en C met G. DNA en eiwitsynthese →
- Beenmerg
- Weefsel in botten; rood beenmerg maakt bloedcellen, geel beenmerg bevat vet. Beweging: gewrichten en spieren →
- Beperkende factor
- De factor die op een moment de snelheid van een proces bepaalt, zoals licht, CO2 of temperatuur. Fotosynthese & celademhaling →
- Bereik
- Verschil tussen de hoogste en de laagste meetwaarde. Data verwerken en grafieken lezen →
- Betrouwbaarheid
- Mate waarin een meting bij herhaling (ongeveer) dezelfde uitkomst geeft. Betrouwbaarheid en validiteit beoordelen →
- Biceps
- Spier aan de voorkant van de bovenarm die de elleboog buigt. Beweging: gewrichten en spieren →
- Bijnier
- Hormoonklier boven op de nier die onder andere adrenaline maakt. Hormonale regulatie →
- Biodiversiteit
- Verscheidenheid aan leven: aantal soorten, genetische variatie binnen soorten en verschillende ecosystemen. Successie en biodiversiteit →
- Biokatalysator
- Een stof die in een organisme een reactie versnelt en er zelf onveranderd uit komt. Enzymwerking →
- Biomassa
- De totale massa levende stof op een voedselniveau of in een gebied. Voedselrelaties en energiedoorgifte →
- Biotische factor
- Levende factor in de omgeving, zoals voedsel, roofdieren, parasieten en concurrenten. Ecosystemen: biotische en abiotische factoren →
- Biotoop
- De niet-levende omgeving van een levensgemeenschap, zoals water, bodem en licht. Ecosystemen: biotische en abiotische factoren →
- Bladgroen
- Kleurstof in bladgroenkorrels die licht opvangt voor de fotosynthese (chlorofyl). Fotosynthese & celademhaling →
- Bladgroenkorrel
- Organel in planten dat met lichtenergie glucose maakt uit koolstofdioxide en water. Bouw en functie van de cel →
- Blind onderzoek
- Onderzoek waarbij de deelnemers niet weten of ze de echte behandeling of een placebo krijgen. Betrouwbaarheid en validiteit beoordelen →
- Bloedplaatje
- Deeltje in het bloed dat de bloedstolling op gang brengt. Transport en gasuitwisseling →
- Bloedplasma
- Vloeibaar deel van het bloed met opgeloste stoffen zoals glucose en CO2. Transport en gasuitwisseling →
- Bloedsuikerspiegel
- Het glucosegehalte van het bloed, normaal tussen ongeveer 4 en 8 mmol/L. Hormonale regulatie →
- Boezem
- Holte in het hart die bloed ontvangt en doorgeeft aan de kamer. Transport en gasuitwisseling →
- Causaliteit
- Oorzakelijk verband: de ene variabele veroorzaakt de verandering in de andere. Correlatie versus causaliteit →
- Celcyclus
- De vaste opeenvolging van interfase en deling die een delende cel steeds doorloopt. Celdeling: mitose en meiose →
- Celkern
- Organel met het DNA in chromosomen; stuurt via mRNA de eiwitproductie aan. Bouw en functie van de cel →
- Celmembraan
- Dun, selectief doorlaatbaar vlies om de cel dat bepaalt welke stoffen erin en eruit gaan. Bouw en functie van de cel →
- Celwand
- Stevige laag om het celmembraan van planten (cellulose), bacteriën en schimmels. Bouw en functie van de cel →
- Centraal zenuwstelsel
- De hersenen en het ruggenmerg. Zenuwstelsel en prikkelgeleiding →
- Centromeer
- Plek waar de twee chromatiden van een verdubbeld chromosoom aan elkaar vastzitten. Celdeling: mitose en meiose →
- Chemische vertering
- Het afbreken van moleculen door enzymen. Spijsvertering en uitscheiding →
- Chromatide
- Eén van de twee identieke kopieën van een verdubbeld chromosoom. Celdeling: mitose en meiose →
- Chromosoom
- Eén lang, opgerold DNA-molecuul met veel genen; de mens heeft 46 per lichaamscel. DNA en eiwitsynthese →
- Climaxstadium
- Stabiel eindstadium van de successie, dat nauwelijks nog verandert zolang klimaat en bodem gelijk blijven. Successie en biodiversiteit →
- Codon
- Drie opeenvolgende basen op het mRNA die coderen voor één aminozuur, of voor start of stop. DNA en eiwitsynthese →
- Commensalisme
- Relatie waarbij één soort voordeel heeft en de andere geen voordeel of nadeel (+ / 0). Relaties tussen soorten →
- Compensatiepunt
- Lichtintensiteit waarbij fotosynthese en dissimilatie even snel zijn; netto geen gaswisseling. Fotosynthese & celademhaling →
- Concentratieverschil
- Verschil in de hoeveelheid opgeloste stof tussen twee plekken; drijft diffusie aan. Transport door het celmembraan →
- Conclusie
- Antwoord op de onderzoeksvraag op basis van de resultaten. Onderzoek opzetten →
- Concurrentie
- Strijd tussen organismen om dezelfde hulpbronnen, zoals voedsel, licht of ruimte. Ecosystemen: biotische en abiotische factoren →
- Constante variabele
- Factor die het resultaat kan beïnvloeden en die je gelijk houdt. Onderzoek opzetten →
- Consument
- Organisme dat andere organismen eet; eerste consument eet producenten. Voedselrelaties en energiedoorgifte →
- Controlegroep
- Groep die de behandeling niet krijgt en verder gelijk is aan de proefgroep. Onderzoek opzetten →
- Correlatie
- Samenhang tussen twee variabelen: ze veranderen samen. Correlatie versus causaliteit →
- Crossing-over
- Uitwisseling van stukken tussen homologe chromosomen tijdens de meiose. Celdeling: mitose en meiose →
- Cytoplasma
- Geleiachtige vloeistof binnen het celmembraan waarin de organellen liggen. Bouw en functie van de cel →
- Darmvlok
- Uitstulping van de dunne darmwand die het oppervlak voor opname vergroot. Spijsvertering en uitscheiding →
- Dekglas
- Heel dun glaasje dat je op het preparaat legt. Biologisch onderzoeksgereedschap →
- Deletie
- Mutatie waarbij een of meer basen wegvallen; bij één base verschuift het leesraam. DNA en eiwitsynthese →
- Denaturatie
- De onomkeerbare verandering van de ruimtelijke structuur van een enzym, waardoor het actief centrum zijn vorm en functie verliest. Enzymwerking →
- Dendriet
- Korte, vertakte uitloper die impulsen opvangt en naar het cellichaam brengt. Zenuwstelsel en prikkelgeleiding →
- Derde factor
- Variabele die twee andere variabelen beïnvloedt, waardoor die lijken samen te hangen. Correlatie versus causaliteit →
- Determineertabel
- Tabel met genummerde stappen van steeds twee keuzes waarmee je een organisme op naam brengt. Biologisch onderzoeksgereedschap →
- Determineren
- Een organisme op naam brengen aan de hand van kenmerken. Biologisch onderzoeksgereedschap →
- Diabetes
- Ziekte waarbij het glucosegehalte te hoog is door een tekort aan insuline (type 1) of slecht reagerende cellen (type 2). Hormonale regulatie →
- Diafragma
- Onderdeel onder de tafel van de microscoop waarmee je de hoeveelheid licht regelt. Biologisch onderzoeksgereedschap →
- Dichtheidsafhankelijk
- Remmende factor die sterker werkt naarmate de populatie dichter is. Populatiedynamiek en draagkracht →
- Dichtheidsonafhankelijk
- Remmende factor die de populatie treft ongeacht de dichtheid, zoals vorst. Populatiedynamiek en draagkracht →
- Diffusie
- Netto verplaatsing van deeltjes van hoge naar lage concentratie, zonder energie van de cel. Transport door het celmembraan →
- Dikke darm
- Deel van het verteringskanaal dat water en zouten terugneemt. Spijsvertering en uitscheiding →
- Diploïd
- Met twee sets chromosomen (2n), zoals lichaamscellen. Celdeling: mitose en meiose →
- Dissimilatie
- Afbreken van stoffen waarbij energie vrijkomt, vastgelegd in ATP. Fotosynthese & celademhaling →
- Doelorgaan
- Orgaan met receptoren voor een hormoon, dat op dat hormoon reageert. Hormonale regulatie →
- Dominant
- Allel dat al tot uiting komt als het één keer aanwezig is. Erfelijkheid: allelen en overerving →
- Draagkracht
- Het grootste aantal individuen dat een gebied op lange termijn kan onderhouden. Populatiedynamiek en draagkracht →
- Drager
- Persoon die heterozygoot is voor een recessief allel en de eigenschap zelf niet heeft. Erfelijkheid: allelen en overerving →
- Dubbele bloedsomloop
- Bloedsomloop waarbij het bloed per rondje twee keer door het hart gaat. Transport en gasuitwisseling →
- Dubbele helix
- Vorm van DNA: twee complementaire strengen die om elkaar heen gedraaid zijn. DNA en eiwitsynthese →
- Dunne darm
- Deel van het verteringskanaal waar de meeste vertering en opname plaatsvindt. Spijsvertering en uitscheiding →
- Duurzaamheid
- Gebruik van de natuur zonder dat er voor latere generaties minder overblijft. Successie en biodiversiteit →
- Ecoduct
- Natuurbrug over een weg, waarmee dieren van het ene natuurgebied naar het andere kunnen. Successie en biodiversiteit →
- Ecosysteem
- Een levensgemeenschap samen met haar biotoop. Ecosystemen: biotische en abiotische factoren →
- Eenheid
- Maat waarin je een grootheid uitdrukt, zoals cm, s of °C. Data verwerken en grafieken lezen →
- Effector
- Orgaan dat de reactie uitvoert, zoals een spier of klier. Homeostase en antagonisme →
- Emigratie
- Afname van een populatie doordat individuen het gebied verlaten. Populatiedynamiek en draagkracht →
- Endocytose
- Opname van grote deeltjes doordat het membraan eromheen een blaasje afsnoert. Transport door het celmembraan →
- Endoplasmatisch reticulum
- Netwerk van membranen in het cytoplasma; ruw ER heeft ribosomen en maakt eiwitten voor export. Bouw en functie van de cel →
- Energiestroom
- De doorgifte van energie door een voedselketen; per stap gaat ongeveer 10% door. Voedselrelaties en energiedoorgifte →
- Enzym
- Een eiwit dat als biokatalysator een reactie in de cel versnelt zonder zelf verbruikt te worden. Enzymwerking →
- Eukaryoot
- Cel met een kern en organellen met een membraan, zoals planten- en diercellen. Bouw en functie van de cel →
- Evolutie
- Verandering in erfelijke eigenschappen van een populatie over generaties. Evolutie en natuurlijke selectie →
- Exoot
- Soort die door de mens in een gebied terecht is gekomen waar hij van nature niet voorkwam. Relaties tussen soorten →
- Experiment
- Onderzoek waarin je zelf één factor verandert en de rest gelijk houdt. Correlatie versus causaliteit →
- Exponentiële groei
- Groei waarbij een populatie steeds in dezelfde tijd verdubbelt; de lijn wordt steeds steiler. Populatiedynamiek en draagkracht →
- Extrapoleren
- Een grafiek doortrekken buiten het gemeten gebied om een waarde te voorspellen. Data verwerken en grafieken lezen →
- Fagocyt
- Witte bloedcel die ziekteverwekkers insluit en afbreekt (eetcel). Afweer en immuniteit →
- Fenotype
- De waarneembare eigenschap; ontstaat door genotype en milieu samen. Erfelijkheid: allelen en overerving →
- Filtratie
- Het uit het bloed persen van water en kleine stoffen in het nierkapsel. Spijsvertering en uitscheiding →
- Fosfolipide
- Vetachtig molecuul met een kop die van water houdt en staarten die water afstoten; bouwsteen van het membraan. Transport door het celmembraan →
- Fossiele brandstof
- Brandstof uit resten van organismen van miljoenen jaren geleden, zoals steenkool en aardolie. Voedselrelaties en energiedoorgifte →
- Fotosynthese
- Proces in bladgroenkorrels waarbij met lichtenergie glucose en zuurstof worden gemaakt uit koolstofdioxide en water. Fotosynthese & celademhaling →
- Foutbalk
- Streepje in een grafiek dat de spreiding rond een gemiddelde weergeeft. Data verwerken en grafieken lezen →
- Gal
- Vloeistof uit de lever die vet emulgeert; bevat geen enzymen. Spijsvertering en uitscheiding →
- Gastheer
- Organisme waarop of waarin een parasiet leeft. Relaties tussen soorten →
- Gaswisseling
- Uitwisseling van zuurstof en koolstofdioxide door diffusie tussen lucht en bloed. Transport en gasuitwisseling →
- Geboorte
- Toename van een populatie door nakomelingen. Populatiedynamiek en draagkracht →
- Geheugencel
- Lymfocyt die een antigeen onthoudt en bij een nieuwe besmetting snel reageert. Afweer en immuniteit →
- Gemiddelde
- Som van alle waarden gedeeld door het aantal waarden. Data verwerken en grafieken lezen →
- Gen
- Stuk DNA met de code voor één eiwit. DNA en eiwitsynthese →
- Generatietijd
- Tijd tussen de geboorte van een individu en de geboorte van zijn nakomelingen. Evolutie en natuurlijke selectie →
- Genexpressie
- Het wel of niet aflezen van een gen; bepaalt welke eiwitten een cel maakt. DNA en eiwitsynthese →
- Genoom
- Al het DNA van een organisme. DNA en eiwitsynthese →
- Genotype
- De combinatie van allelen van een organisme voor een eigenschap, zoals Aa. Erfelijkheid: allelen en overerving →
- Geografische scheiding
- Scheiding van een populatie door een barrière zoals een rivier, gebergte of zee. Evolutie en natuurlijke selectie →
- Gewricht
- Beweegbare verbinding tussen twee of meer botten. Beweging: gewrichten en spieren →
- Gewrichtsband
- Stevig bindweefsel dat botten in een gewricht met elkaar verbindt. Beweging: gewrichten en spieren →
- Gewrichtskapsel
- Omhulsel om een gewricht dat gewrichtssmeer maakt. Beweging: gewrichten en spieren →
- Gewrichtssmeer
- Vocht in een gewricht dat de wrijving tussen de botten vermindert. Beweging: gewrichten en spieren →
- Glucagon
- Hormoon dat het glucosegehalte verhoogt doordat de lever glycogeen afbreekt tot glucose. Hormonale regulatie →
- Glycogeen
- Opslagvorm van glucose in lever en spieren. Hormonale regulatie →
- Golgisysteem
- Stapel platte zakjes die eiwitten afwerkt, in blaasjes verpakt en verstuurt. Bouw en functie van de cel →
- Grensplasmolyse
- Het membraan laat net los; de buitenoplossing is dan even geconcentreerd als het celvocht. Transport door het celmembraan →
- Groepsimmuniteit
- Bescherming van een hele groep doordat bijna iedereen immuun is en een ziekte zich niet kan verspreiden. Afweer en immuniteit →
- Grootheid
- Eigenschap die je kunt meten, zoals lengte, tijd of temperatuur. Data verwerken en grafieken lezen →
- Haarvat
- Heel dun bloedvat met een wand van één cellaag waar stoffen worden uitgewisseld. Transport en gasuitwisseling →
- Habitat
- De plek waar een soort leeft. Ecosystemen: biotische en abiotische factoren →
- Haploïd
- Met één set chromosomen (n), zoals geslachtscellen. Celdeling: mitose en meiose →
- Hartklep
- Klep in het hart die het bloed maar één kant op laat stromen. Transport en gasuitwisseling →
- Hemoglobine
- IJzerhoudend eiwit in rode bloedcellen dat zuurstof bindt. Transport en gasuitwisseling →
- Herbruikbaarheid
- Na de reactie komt het enzym onveranderd vrij, zodat het opnieuw kan werken. Enzymwerking →
- Herhaling
- Dezelfde meting nog eens doen om te zien of het resultaat geen toeval is. Onderzoek opzetten →
- Heterozygoot
- Met twee verschillende allelen voor een gen (Aa). Erfelijkheid: allelen en overerving →
- Homeostase
- Het constant houden van het inwendig milieu, zoals temperatuur, glucose- en watergehalte. Homeostase en antagonisme →
- Homologe chromosomen
- Paar chromosomen met dezelfde genen op dezelfde plek, één van elke ouder. Celdeling: mitose en meiose →
- Homozygoot
- Met twee dezelfde allelen voor een gen (AA of aa). Erfelijkheid: allelen en overerving →
- Hormoon
- Stof die een hormoonklier aan het bloed afgeeft en die elders in het lichaam een effect heeft. Hormonale regulatie →
- Hormoonklier
- Klier zonder afvoerbuis die zijn hormoon direct aan het bloed afgeeft. Hormonale regulatie →
- Huidmondje
- Opening tussen twee sluitcellen in het blad waardoor gassen in en uit gaan. Fotosynthese & celademhaling →
- Humus
- Donkere, organische laag in de bodem, ontstaan uit afgebroken dode resten. Successie en biodiversiteit →
- Hypertoon
- Oplossing met meer opgeloste stoffen dan de cel; water gaat de cel uit. Transport door het celmembraan →
- Hypofyse
- Hormoonklier onder de hersenen die andere klieren aanstuurt en groeihormoon maakt. Hormonale regulatie →
- Hypothalamus
- Deel van de hersenen dat het regelcentrum is voor temperatuur en water. Homeostase en antagonisme →
- Hypothese
- Toetsbare verwachting over het antwoord op de onderzoeksvraag, geschreven als bewering. Onderzoek opzetten →
- Hypotoon
- Oplossing met minder opgeloste stoffen dan de cel; water gaat de cel in. Transport door het celmembraan →
- IJken
- Een meetinstrument afstellen met een bekende waarde, zodat een vaste afwijking verdwijnt. Betrouwbaarheid en validiteit beoordelen →
- Immigratie
- Toename van een populatie doordat individuen het gebied binnenkomen. Populatiedynamiek en draagkracht →
- Immuun
- Beschermd tegen een bepaalde ziekte doordat het lichaam er snel op reageert. Afweer en immuniteit →
- Impuls
- Elektrisch signaal dat langs een neuron wordt doorgegeven. Zenuwstelsel en prikkelgeleiding →
- Indicatorsoort
- Soort met een smal tolerantiegebied die iets verraadt over de toestand van het milieu. Ecosystemen: biotische en abiotische factoren →
- Inheemse soort
- Soort die van nature in een gebied voorkomt. Relaties tussen soorten →
- Instelschroef
- Schroef waarmee je scherpstelt: grof voor kleine vergroting, fijn voor grote vergroting. Biologisch onderzoeksgereedschap →
- Insuline
- Hormoon dat het glucosegehalte van het bloed verlaagt door opname in cellen en opslag als glycogeen. Hormonale regulatie →
- Interfase
- Fase tussen twee delingen waarin de cel groeit en zijn DNA verdubbelt. Celdeling: mitose en meiose →
- Intermediair
- Overerving waarbij geen allel dominant is en de heterozygoot een tussenvorm heeft. Erfelijkheid: allelen en overerving →
- Interpoleren
- Een waarde aflezen of berekenen tussen twee gemeten punten. Data verwerken en grafieken lezen →
- Inwendig milieu
- De vloeistof rond de cellen: bloed en weefselvocht. Homeostase en antagonisme →
- Isotoon
- Oplossing met evenveel opgeloste stoffen als de cel; netto geen waterverplaatsing. Transport door het celmembraan →
- Kalkwater
- Helder reagens dat troebel wordt door koolstofdioxide. Fotosynthese & celademhaling →
- Kamer
- Holte in het hart die bloed met kracht het hart uit pompt. Transport en gasuitwisseling →
- Kenmerk
- Eigenschap van een organisme die je kunt waarnemen, zoals het aantal poten of de bladvorm. Biologisch onderzoeksgereedschap →
- Kernporie
- Opening in het dubbele kernmembraan waardoor mRNA naar het cytoplasma gaat. Bouw en functie van de cel →
- Kleurstof
- Stof zoals jodium of methyleenblauw die delen van cellen beter zichtbaar maakt. Biologisch onderzoeksgereedschap →
- Kogelgewricht
- Gewricht dat in alle richtingen kan bewegen, zoals de schouder en de heup. Beweging: gewrichten en spieren →
- Koorts
- Verhoging van de lichaamstemperatuur doordat de normwaarde in de hypothalamus hoger is gezet. Homeostase en antagonisme →
- Kraakbeen
- Glad, veerkrachtig weefsel dat onder andere de botuiteinden in gewrichten bedekt. Beweging: gewrichten en spieren →
- Kransslagader
- Slagader die de hartspier zelf van zuurstofrijk bloed voorziet. Transport en gasuitwisseling →
- Kringloop
- Het steeds rondgaan van stoffen zoals koolstof en stikstof in een ecosysteem. Voedselrelaties en energiedoorgifte →
- Kruisingsschema
- Schema waarin je de geslachtscellen van de ouders combineert om de kans op nakomelingen te voorspellen. Erfelijkheid: allelen en overerving →
- Kunstmatige selectie
- Selectie waarbij de mens kiest welke dieren of planten zich voortplanten. Evolutie en natuurlijke selectie →
- Levensgemeenschap
- Alle populaties van verschillende soorten in een gebied samen. Ecosystemen: biotische en abiotische factoren →
- Lipase
- Enzym uit de alvleesklier dat vetten afbreekt tot glycerol en vetzuren. Spijsvertering en uitscheiding →
- Longblaasje
- Klein blaasje aan het eind van de luchtwegen waar de gaswisseling plaatsvindt. Transport en gasuitwisseling →
- Longslagader
- Slagader die zuurstofarm bloed van de rechterkamer naar de longen voert. Transport en gasuitwisseling →
- Loting
- Willekeurig indelen van proefpersonen in groepen, zodat de groepen gelijk zijn. Correlatie versus causaliteit →
- Lymfocyt
- Witte bloedcel van de specifieke afweer; B-lymfocyten maken antilichamen. Afweer en immuniteit →
- Lysosoom
- Blaasje met verteringsenzymen dat versleten organellen en opgenomen deeltjes afbreekt. Bouw en functie van de cel →
- Mechanische vertering
- Voedsel kleiner maken zonder de moleculen te veranderen, zoals kauwen en emulgeren. Spijsvertering en uitscheiding →
- Mechanisme
- De manier waarop een oorzaak tot een gevolg leidt. Correlatie versus causaliteit →
- Mediaan
- Middelste waarde als je alle waarden op volgorde zet. Data verwerken en grafieken lezen →
- Meetbereik
- Het gebied waarin echt is gemeten. Data verwerken en grafieken lezen →
- Meiose
- Reductiedeling waarbij uit één diploïde cel vier haploïde geslachtscellen ontstaan. Celdeling: mitose en meiose →
- Melkzuur
- Eindproduct van anaerobe dissimilatie in spieren. Fotosynthese & celademhaling →
- Metafase
- Fase waarin de chromosomen op een rij in het midden van de cel liggen. Celdeling: mitose en meiose →
- Middenrif
- Spierplaat onder de longen die bij inademen samentrekt en platter wordt. Transport en gasuitwisseling →
- Mitochondrium
- Organel dat glucose met zuurstof afbreekt en daarbij energie vrijmaakt (dissimilatie). Bouw en functie van de cel →
- Mitose
- Kerndeling waarbij twee dochtercellen ontstaan met hetzelfde DNA als de moedercel. Celdeling: mitose en meiose →
- Monocultuur
- Teelt van één gewas of één ras op een groot oppervlak. Successie en biodiversiteit →
- Motorisch neuron
- Neuron dat impulsen van het centrale zenuwstelsel naar een spier of klier brengt. Zenuwstelsel en prikkelgeleiding →
- mRNA
- Enkelstrengs kopie van een gen die de code naar het ribosoom brengt; bevat uracil in plaats van thymine. DNA en eiwitsynthese →
- Mutatie
- Blijvende verandering in de basenvolgorde van het DNA. DNA en eiwitsynthese →
- Mutualisme
- Relatie waarbij beide soorten voordeel hebben (+ / +). Relaties tussen soorten →
- Myelineschede
- Isolerende vetlaag om een axon waardoor de impuls sneller gaat. Zenuwstelsel en prikkelgeleiding →
- Natuurlijke selectie
- Proces waarbij individuen met gunstige erfelijke eigenschappen vaker overleven en meer nakomelingen krijgen. Evolutie en natuurlijke selectie →
- Negatieve correlatie
- Als de ene variabele stijgt, daalt de andere. Correlatie versus causaliteit →
- Negatieve terugkoppeling
- Regeling waarbij een hoog gehalte van een stof de eigen aanmaak afremt. Hormonale regulatie →
- Neuron
- Zenuwcel met dendrieten, een cellichaam en een axon; geeft impulsen door. Zenuwstelsel en prikkelgeleiding →
- Neurotransmitter
- Stof die in de synaps vrijkomt en de impuls naar de volgende cel overbrengt. Zenuwstelsel en prikkelgeleiding →
- Niche
- De rol van een soort in een ecosysteem: wat hij eet, wanneer hij actief is en zijn relaties met andere soorten. Ecosystemen: biotische en abiotische factoren →
- Nitraat
- Stikstofzout uit de bodem dat een plant nodig heeft om aminozuren en eiwitten te maken. Fotosynthese & celademhaling →
- Normwaarde
- De gewenste waarde waarmee het regelcentrum de gemeten waarde vergelijkt. Homeostase en antagonisme →
- Nucleotide
- Bouwsteen van DNA en RNA: een suiker, een fosfaatgroep en een base. DNA en eiwitsynthese →
- Objectglas
- Dik, rechthoekig glaasje waarop je het preparaat legt. Biologisch onderzoeksgereedschap →
- Objectief
- Lens van de microscoop vlak boven het preparaat. Biologisch onderzoeksgereedschap →
- Oculair
- Lens van de microscoop waar je doorheen kijkt. Biologisch onderzoeksgereedschap →
- Omgekeerd oorzakelijk verband
- Het vermeende gevolg is eigenlijk de oorzaak. Correlatie versus causaliteit →
- Onafhankelijke variabele
- Factor die de onderzoeker zelf verandert; de mogelijke oorzaak. Onderzoek opzetten →
- Onderzoeksvraag
- Vraag die je met een onderzoek wilt beantwoorden. Onderzoek opzetten →
- Ontsteking
- Reactie op een infectie: meer bloed en vocht naar de plek, die rood, warm en dik wordt. Afweer en immuniteit →
- Ophoping
- Toename van de concentratie van een niet-afbreekbare stof in elke stap van een voedselketen. Voedselrelaties en energiedoorgifte →
- Optimum
- De waarde van een factor waarbij een soort het best groeit. Ecosystemen: biotische en abiotische factoren →
- Optimumtemperatuur
- De temperatuur waarbij een enzym het snelst werkt; erboven daalt de activiteit. Enzymwerking →
- Organel
- Onderdeel van een cel met een eigen taak, zoals de kern of een mitochondrium. Bouw en functie van de cel →
- Osmose
- Diffusie van water door een selectief doorlaatbaar membraan, naar de kant met de meeste opgeloste stof. Transport door het celmembraan →
- Overproductie
- Er worden meer nakomelingen geboren dan er in de omgeving kunnen overleven. Evolutie en natuurlijke selectie →
- Parasiet
- Organisme dat op of in een gastheer leeft en daar voedsel uit haalt. Relaties tussen soorten →
- Parasitisme
- Relatie waarbij de parasiet voordeel heeft en de gastheer nadeel (+ / −). Relaties tussen soorten →
- Passief transport
- Transport van hoog naar laag zonder energie, zoals diffusie en osmose. Transport door het celmembraan →
- Passieve immuniteit
- Immuniteit door ontvangen antilichamen, zoals via moedermelk of een serum; werkt kort. Afweer en immuniteit →
- Pees
- Stevige streng bindweefsel die een spier aan een bot vastmaakt. Beweging: gewrichten en spieren →
- Pepsine
- Enzym in de maag dat eiwitten afbreekt; werkt in zuur milieu. Spijsvertering en uitscheiding →
- pH-optimum
- De zuurgraad waarbij een enzym het best werkt; ver daarvan af daalt de activiteit. Enzymwerking →
- Pioniersoort
- Soort die als eerste op kale grond groeit en extreme omstandigheden verdraagt. Successie en biodiversiteit →
- Piramide van aantallen
- Weergave van het aantal individuen per voedselniveau. Voedselrelaties en energiedoorgifte →
- Piramide van biomassa
- Weergave van de biomassa per voedselniveau, meestal onderaan het breedst. Voedselrelaties en energiedoorgifte →
- Placebo
- Nep-behandeling zonder werkzame stof die er hetzelfde uitziet als de echte. Onderzoek opzetten →
- Placebo-effect
- Verbetering die ontstaat doordat iemand verwacht dat een behandeling helpt. Betrouwbaarheid en validiteit beoordelen →
- Plasmolyse
- Loslaten van het celmembraan van de celwand doordat de cel water verliest in een hypertone oplossing. Transport door het celmembraan →
- Poortader
- Ader die bloed met opgenomen voedingsstoffen van de darm naar de lever voert. Spijsvertering en uitscheiding →
- Populatie
- Alle individuen waarover je in een onderzoek iets wilt zeggen. Betrouwbaarheid en validiteit beoordelen →
- Populatiedichtheid
- Het aantal individuen van een populatie per oppervlakte of volume. Populatiedynamiek en draagkracht →
- Positieve correlatie
- Als de ene variabele stijgt, stijgt de andere ook. Correlatie versus causaliteit →
- Positieve terugkoppeling
- Regeling waarbij een verandering steeds verder wordt versterkt, zoals bij weeën. Homeostase en antagonisme →
- Predatie
- Relatie waarbij een roofdier zijn prooi vangt, doodt en opeet (+ / −). Relaties tussen soorten →
- Predator
- Dier dat andere dieren vangt en opeet. Populatiedynamiek en draagkracht →
- Preparaat
- Voorwerp dat is klaargemaakt om onder de microscoop te bekijken. Biologisch onderzoeksgereedschap →
- Primaire successie
- Successie op grond waar nog geen bodem is, zoals kale rots, lava of een nieuwe zandplaat. Successie en biodiversiteit →
- Producent
- Organisme dat met fotosynthese zelf organische stof maakt, zoals een plant of alg. Voedselrelaties en energiedoorgifte →
- Proefgroep
- Groep die de behandeling wel krijgt. Onderzoek opzetten →
- Prokaryoot
- Cel zonder kern, met het DNA los in het cytoplasma, zoals een bacterie. Bouw en functie van de cel →
- Prooi
- Dier dat door een predator wordt gevangen en gegeten. Populatiedynamiek en draagkracht →
- Receptor
- Eiwit op of in een cel waarop een hormoon of neurotransmitter past. Hormonale regulatie →
- Recessief
- Allel dat alleen tot uiting komt als er geen dominant allel is (aa). Erfelijkheid: allelen en overerving →
- Reducent
- Bacterie of schimmel die dode resten afbreekt tot mineralen en koolstofdioxide. Voedselrelaties en energiedoorgifte →
- Reductiedeling
- Deling waarbij het aantal chromosomen halveert van 2n naar n. Celdeling: mitose en meiose →
- Reflex
- Snelle, automatische reactie op een prikkel, vaak via het ruggenmerg. Zenuwstelsel en prikkelgeleiding →
- Reflexboog
- De route van een reflex: receptor, sensorisch neuron, schakelneuron, motorisch neuron, spier. Zenuwstelsel en prikkelgeleiding →
- Regelcentrum
- Deel dat de gemeten waarde vergelijkt met de normwaarde en de effector aanstuurt. Homeostase en antagonisme →
- Regelkring
- Kring van receptor, regelcentrum en effector die een waarde constant houdt. Homeostase en antagonisme →
- Remmende factor
- Factor die de groei van een populatie afremt, zoals voedselgebrek of ziekte. Populatiedynamiek en draagkracht →
- Representatief
- Een steekproef die in samenstelling lijkt op de hele populatie. Betrouwbaarheid en validiteit beoordelen →
- Reproduceerbaar
- Door anderen te herhalen met hetzelfde resultaat. Betrouwbaarheid en validiteit beoordelen →
- Resistentie
- Ongevoeligheid van bacteriën voor een antibioticum, ontstaan door selectie. Afweer en immuniteit →
- Ribosoom
- Korreltje dat aminozuren aan elkaar zet tot een eiwit, los of op het ER. Bouw en functie van de cel →
- S-kromme
- Groeicurve die eerst langzaam, dan snel en daarna steeds langzamer stijgt tot de draagkracht. Populatiedynamiek en draagkracht →
- Schakelneuron
- Neuron in het centrale zenuwstelsel dat andere neuronen met elkaar verbindt. Zenuwstelsel en prikkelgeleiding →
- Scharniergewricht
- Gewricht dat vooral in één vlak beweegt, zoals de knie en de elleboog. Beweging: gewrichten en spieren →
- Schijnverband
- Correlatie die niet door oorzaak en gevolg komt, maar door een derde factor. Correlatie versus causaliteit →
- Schutkleur
- Kleur waardoor een dier opgaat in zijn omgeving en minder opvalt. Relaties tussen soorten →
- Secundaire successie
- Successie na een verstoring waarbij de bodem is blijven liggen, zoals na brand of op een verlaten akker. Successie en biodiversiteit →
- Seksuele selectie
- Selectie doordat individuen met bepaalde kenmerken vaker als partner worden gekozen. Evolutie en natuurlijke selectie →
- Selectief doorlaatbaar
- Laat sommige stoffen door en houdt andere tegen, zoals het celmembraan. Transport door het celmembraan →
- Sensorisch neuron
- Neuron dat impulsen van een zintuig naar het centrale zenuwstelsel brengt. Zenuwstelsel en prikkelgeleiding →
- Skelet
- Geheel van botten dat steun geeft, organen beschermt, beweging mogelijk maakt en bloedcellen maakt. Beweging: gewrichten en spieren →
- Slagader
- Bloedvat dat bloed van het hart wegvoert; dikke, elastische wand en hoge druk. Transport en gasuitwisseling →
- Soort
- Groep organismen die samen vruchtbare nakomelingen kunnen krijgen. Ecosystemen: biotische en abiotische factoren →
- Soortvorming
- Ontstaan van nieuwe soorten uit één oorspronkelijke soort. Evolutie en natuurlijke selectie →
- Specifieke afweer
- Afweer die gericht is op één bepaalde ziekteverwekker, met lymfocyten en antilichamen. Afweer en immuniteit →
- Spoelfiguur
- Draden die de chromosomen tijdens de deling naar de polen trekken. Celdeling: mitose en meiose →
- Spreiding
- Mate waarin meetwaarden van elkaar verschillen. Data verwerken en grafieken lezen →
- Spreidingsdiagram
- Diagram waarin elk punt een meting met twee waarden is, om een correlatie te laten zien. Correlatie versus causaliteit →
- Stabiliteit
- Vermogen van een ecosysteem om na een verandering in evenwicht te blijven of terug te keren. Successie en biodiversiteit →
- Stamboom
- Schema van een familie waarin je ziet wie een eigenschap heeft; vierkant = man, rondje = vrouw. Erfelijkheid: allelen en overerving →
- Standaarddeviatie
- Maat voor de spreiding van metingen rond het gemiddelde. Data verwerken en grafieken lezen →
- Steekproef
- Deel van de populatie dat je onderzoekt om iets over de hele populatie te zeggen. Betrouwbaarheid en validiteit beoordelen →
- Steekproefgrootte
- Aantal individuen of metingen in een steekproef. Betrouwbaarheid en validiteit beoordelen →
- Sterfte
- Afname van een populatie doordat individuen doodgaan. Populatiedynamiek en draagkracht →
- Substitutie
- Mutatie waarbij één base wordt vervangen door een andere. DNA en eiwitsynthese →
- Substraat
- De stof die in het actief centrum past en door het enzym wordt omgezet. Enzymwerking →
- Substraatspecificiteit
- Een enzym zet vooral die substraten om waarvan de vorm in het actief centrum past. Enzymwerking →
- Successie
- Geleidelijke opeenvolging van levensgemeenschappen in hetzelfde gebied. Successie en biodiversiteit →
- Symbiose
- Langdurig nauw samenleven van twee verschillende soorten. Relaties tussen soorten →
- Sympathisch zenuwstelsel
- Deel van het autonome zenuwstelsel dat het lichaam klaarmaakt voor actie. Zenuwstelsel en prikkelgeleiding →
- Synaps
- Overgang tussen een neuron en een volgende cel, waar de impuls chemisch wordt doorgegeven. Zenuwstelsel en prikkelgeleiding →
- Terugkruising
- Kruising met een homozygoot recessief organisme om te bepalen of een dier AA of Aa is. Erfelijkheid: allelen en overerving →
- Terugresorptie
- Het terugnemen van glucose, zouten en water uit de voorurine in het bloed. Spijsvertering en uitscheiding →
- Thyroxine
- Hormoon van de schildklier dat de stofwisseling verhoogt. Hormonale regulatie →
- Toetsbaar
- Met een experiment of meting na te gaan of iets klopt. Onderzoek opzetten →
- Tolerantiegebied
- De waarden van een factor tussen minimum en maximum waarbij een soort kan leven. Ecosystemen: biotische en abiotische factoren →
- Totale vergroting
- Vergroting van het oculair keer de vergroting van het objectief. Biologisch onderzoeksgereedschap →
- Transcriptie
- Het maken van een mRNA-kopie van een gen, in de celkern. DNA en eiwitsynthese →
- Translatie
- Het vertalen van mRNA in een keten van aminozuren aan een ribosoom. DNA en eiwitsynthese →
- Transporteiwit
- Eiwit in het membraan waardoor ionen of glucose het membraan passeren. Transport door het celmembraan →
- Triceps
- Spier aan de achterkant van de bovenarm die de elleboog strekt. Beweging: gewrichten en spieren →
- tRNA
- RNA-molecuul dat een aminozuur naar het ribosoom brengt en met zijn anticodon op een codon past. DNA en eiwitsynthese →
- Turgor
- Druk van de volle vacuole en het cytoplasma tegen de celwand; houdt de plant stevig. Transport door het celmembraan →
- Tussengastheer
- Gastheer waarin een parasiet een deel van zijn levenscyclus doorbrengt, maar niet volwassen wordt. Relaties tussen soorten →
- Uitschieter
- Meting die sterk afwijkt van de andere metingen. Betrouwbaarheid en validiteit beoordelen →
- Uracil
- Base in RNA die de plaats inneemt van thymine en paart met adenine. DNA en eiwitsynthese →
- Ureum
- Afvalstof die de lever maakt uit aminozuren en die met de urine wordt uitgescheiden. Spijsvertering en uitscheiding →
- Vaccin
- Middel met verzwakte of dode ziekteverwekkers of hun antigenen, dat actieve immuniteit geeft. Afweer en immuniteit →
- Vacuole
- Met membraan omgeven ruimte vol water en stoffen; geeft een plantencel waterdruk. Bouw en functie van de cel →
- Validiteit
- Mate waarin je meet wat je wilt meten. Betrouwbaarheid en validiteit beoordelen →
- Vangen en terugvangen
- Methode om een populatie te schatten met gemerkte dieren: N = (n1 × n2) / gemerkt in n2. Populatiedynamiek en draagkracht →
- Variatie
- Verschillen in eigenschappen tussen individuen van dezelfde populatie. Evolutie en natuurlijke selectie →
- Verstoring
- Gebeurtenis zoals storm, brand of kap die een levensgemeenschap (deels) wegvaagt. Successie en biodiversiteit →
- Vertering
- Het afbreken van grote voedselmoleculen tot kleine bouwstenen die opgenomen kunnen worden. Spijsvertering en uitscheiding →
- Virus
- Zeer kleine ziekteverwekker die zich alleen in cellen van een gastheer kan vermenigvuldigen. Afweer en immuniteit →
- Voedselketen
- Reeks organismen waarin het ene het andere eet; de pijl wijst van voedsel naar eter. Voedselrelaties en energiedoorgifte →
- Voedselweb
- Netwerk van met elkaar verbonden voedselketens in een ecosysteem. Voedselrelaties en energiedoorgifte →
- Waarschuwingskleur
- Opvallende kleur van een giftig of onsmakelijk dier die roofdieren afschrikt. Relaties tussen soorten →
- X-chromosomaal
- Overerving van een gen dat op het X-chromosoom ligt; mannen hebben daar maar één allel van. Erfelijkheid: allelen en overerving →
- Zetmeel
- Opslagstof van planten, opgebouwd uit glucose; kleurt blauwzwart met jodium. Fotosynthese & celademhaling →
- Ziekteverwekker
- Bacterie, virus, schimmel of parasiet die een ziekte kan veroorzaken. Afweer en immuniteit →
- Zweetklier
- Klier in de huid die zweet maakt; verdampend zweet koelt het lichaam af. Homeostase en antagonisme →
- Zygote
- Bevruchte eicel; diploïd, ontstaan uit een zaadcel en een eicel. Celdeling: mitose en meiose →
Slagio is een gratis examentrainer voor havo, vwo en vmbo, gebaseerd op de syllabi van het CvTE (examenblad.nl). Alle leerpagina's · Naar de app