Leren › Natuurkunde HAVO › Begrippen
Begrippenlijst Natuurkunde HAVO
271 begrippen met een korte uitleg. Klik door naar het onderwerp voor de samenvatting en oefenvragen.
- (u,x)-diagram
- Foto van een golf: uitwijking tegen plaats; hieruit lees je de golflengte af. Golven en golfgrootheden →
- (v,t)-diagram
- Snelheid tegen tijd; de helling is de versnelling, de oppervlakte de afgelegde afstand. Snelheid en versnelling →
- (x,t)-diagram
- Plaats tegen tijd; de helling is de snelheid. Snelheid en versnelling →
- Aangrijpingspunt
- De plek waar een kracht op een voorwerp werkt; het beginpunt van de krachtpijl. Krachten herkennen →
- Aarddraad
- Geel-groene draad die lekstroom veilig naar de aarde afvoert. Elektrische veiligheid →
- Aardlekschakelaar
- Beveiliging die afschakelt als de stroom in fase en nul meer dan 30 mA verschilt. Elektrische veiligheid →
- Achtergrondstraling
- Straling die er altijd is, vooral van radon, gesteenten, kosmische straling en voedsel. Soorten ioniserende straling →
- Actie en reactie
- Krachtenpaar tussen twee voorwerpen: even groot, tegengesteld en op verschillende voorwerpen. De wetten van Newton →
- Activiteit
- Aantal kernen dat per seconde vervalt, in becquerel (Bq); halveert ook elke halveringstijd. Radioactief verval en halveringstijd →
- Afgeleide eenheid
- Eenheid die is samengesteld uit basiseenheden, zoals de newton (kg·m/s²) en de joule (kg·m²/s²). Grootheden en eenheden →
- Afhankelijke variabele
- Grootheid die je meet en die afhangt van de onafhankelijke variabele. Onderzoek doen en grafieken analyseren →
- Afleesonzekerheid
- Onzekerheid door het aflezen van een schaal; ongeveer de helft van de kleinste schaaldeling. Meetonzekerheid en ijken →
- Afronden
- Een getal inkorten door te kijken naar het eerstvolgende cijfer: 5 of hoger naar boven, anders naar beneden. Significante cijfers en rekenregels →
- Afscherming
- Materiaal tussen bron en mens dat straling tegenhoudt of zwakker maakt. Activiteit, dosis en afscherming →
- Alfastraling
- Straling van heliumkernen (2 protonen, 2 neutronen, lading +2); papier houdt haar tegen. Soorten ioniserende straling →
- Alfaverval
- Verval waarbij een kern een heliumkern uitzendt; massagetal − 4, atoomnummer − 2. Radioactief verval en halveringstijd →
- Ampèremeter
- Meter voor stroomsterkte; in serie, met een heel kleine weerstand. Stroom, spanning en lading →
- Amplitude
- Grootste uitwijking (A), gemeten vanaf de evenwichtsstand. Trillingen →
- Arbeid
- Kracht maal verplaatsing in de richting van de kracht: W = F · s, in joule. Arbeid, energie en vermogen →
- Atoomkern
- Kern van een atoom, opgebouwd uit protonen en neutronen. Soorten ioniserende straling →
- Basiseenheid
- Een van de zeven SI-eenheden waaruit alle andere eenheden zijn opgebouwd. Grootheden en eenheden →
- Becquerel
- Eenheid van activiteit: één vervalling per seconde. Activiteit, dosis en afscherming →
- Besmetting
- Radioactieve stof op de huid of in het lichaam, die blijft stralen. Activiteit, dosis en afscherming →
- Bestraling
- Straling van een bron buiten het lichaam; stopt als je weggaat. Activiteit, dosis en afscherming →
- Bètastraling
- Straling van snelle elektronen uit de kern (lading −1); een paar mm aluminium houdt haar tegen. Soorten ioniserende straling →
- Bètaverval
- Verval waarbij in de kern een neutron een proton en een elektron wordt; massagetal gelijk, atoomnummer + 1. Radioactief verval en halveringstijd →
- Blauwverschuiving
- Verschuiving van spectraallijnen naar kortere golflengte doordat de bron naar ons toe beweegt. Dopplereffect →
- Boventoon
- Hogere toon die mee klinkt met de grondtoon; bij een snaar 2f₁, 3f₁, bij een gesloten pijp 3f₁, 5f₁. Geluid: grondtoon, boventonen en resonantie →
- Brachytherapie
- Inwendige bestraling met kleine radioactieve bronnetjes in of bij de tumor. Medische toepassingen van straling →
- Breking
- Richtingsverandering van een golf die schuin van de ene stof naar de andere gaat, doordat de snelheid verandert. Breking, spiegeling en interferentie →
- Brekingsindex
- Verhouding tussen de lichtsnelheid in vacuüm en in een stof: n = c / v. Breking, spiegeling en interferentie →
- Bronfrequentie
- Frequentie die de bron werkelijk uitzendt (f_b). Dopplereffect →
- Bronspanning
- Spanning van de batterij of voeding; parallel staat die over elke tak. Serie- en parallelschakeling →
- Buik
- Punt van een staande golf met de grootste uitwijking, halverwege twee knopen. Geluid: grondtoon, boventonen en resonantie →
- Component
- Deel van een kracht in een gekozen richting, zoals Fx = F · cos α. Krachten samenstellen en ontbinden →
- Constantaan
- Legering met een weerstand die vrijwel niet verandert met de temperatuur. Weerstand en de wet van Ohm →
- Constante van Planck
- Natuurconstante h = 6,63·10⁻³⁴ J·s in de formule E = h · f. Elektromagnetisch spectrum →
- Constante variabele
- Grootheid die je gelijk houdt, zodat hij de uitkomst niet beïnvloedt. Onderzoek doen en grafieken analyseren →
- Contrastmiddel
- Stof die röntgenstraling sterk absorbeert, zoals barium, om zacht weefsel zichtbaar te maken. Medische toepassingen van straling →
- Controle-experiment
- Proef zonder de factor die je onderzoekt, om mee te vergelijken. Onderzoek doen en grafieken analyseren →
- CT-scan
- Röntgenopnamen vanuit alle richtingen waaruit een computer doorsneden en een 3D-beeld berekent. Medische toepassingen van straling →
- Decimaal
- Cijfer achter de komma; bij optellen en aftrekken bepaalt het minste aantal decimalen het antwoord. Significante cijfers en rekenregels →
- Demping
- Afname van de amplitude doordat er bij elke trilling energie verloren gaat door wrijving. Trillingen →
- Derde wet van Newton
- Oefent A een kracht uit op B, dan oefent B een even grote, tegengestelde kracht uit op A. De wetten van Newton →
- Diode
- Onderdeel dat stroom maar in één richting doorlaat. Geleiders, isolatoren en sensoren →
- Dochterkern
- Kern die ontstaat bij het verval van een moederkern. Radioactief verval en halveringstijd →
- Doordringend vermogen
- Hoe ver straling door een stof komt. Soorten ioniserende straling →
- Doorlaatrichting
- Richting waarin een diode de stroom doorlaat; tegengesteld is de sperrichting. Geleiders, isolatoren en sensoren →
- Doorsnede
- Oppervlakte A van de dwarsdoorsnede van een draad; 1 mm² = 10⁻⁶ m². Weerstand en de wet van Ohm →
- Dopplereffect
- Verandering van de waargenomen frequentie doordat bron en waarnemer ten opzichte van elkaar bewegen. Dopplereffect →
- Dopplerformule
- f_w = f_b · v / (v - v_b) voor een naderende bron, met v + v_b voor een bron die wegrijdt. Dopplereffect →
- Dosislimiet
- Wettelijke grens voor extra straling: 1 mSv per jaar voor de bevolking, 20 mSv voor stralingswerkers. Activiteit, dosis en afscherming →
- Drempelspanning
- Spanning waarboven een diode of led pas stroom doorlaat. Geleiders, isolatoren en sensoren →
- Drukgolf
- Opgestapelde golftoppen als een bron net zo snel of sneller gaat dan het geluid; je hoort een knal. Dopplereffect →
- Dubbel geïsoleerd
- Apparaat zonder aanraakbare metalen delen onder spanning; heeft geen aarde nodig. Elektrische veiligheid →
- Echo
- Weerkaatst geluid; afstand tot het voorwerp = v · t / 2. Golven en golfgrootheden →
- Echo-doppler
- Medisch onderzoek dat met de dopplerverschuiving van ultrageluid de snelheid van bloed meet. Dopplereffect →
- Echografie
- Beeld maken met ultrageluid dat bij grenzen tussen weefsels terugkaatst; niet ioniserend. Medische toepassingen van straling →
- Eenhedencontrole
- Een formule controleren door alleen de eenheden in te vullen en na te gaan of de juiste eenheid uitkomt. Grootheden en eenheden →
- Eenheid
- Maat waarin je een grootheid uitdrukt, zoals kilogram, seconde of watt. Grootheden en eenheden →
- Eenparig versnelde beweging
- Beweging met constante versnelling; vanuit stilstand s = ½ · a · t². Snelheid en versnelling →
- Eenparige beweging
- Beweging met constante snelheid; de versnelling is nul. Snelheid en versnelling →
- Eerste wet van Newton
- Is de resulterende kracht nul, dan blijft een voorwerp stilstaan of houdt het dezelfde snelheid. De wetten van Newton →
- Eigenfrequentie
- Frequentie waarmee een voorwerp uit zichzelf trilt na een tik. Geluid: grondtoon, boventonen en resonantie →
- Elektrisch vermogen
- Energie die per seconde wordt omgezet: P = U · I, in watt. Vermogen en energie →
- Elektrische stroom
- Bewegende lading; in metalen bewegen vrije elektronen. Stroom, spanning en lading →
- Elektromagnetisch spectrum
- Alle soorten elektromagnetische straling op volgorde van golflengte: van radiogolven tot gammastraling. Elektromagnetisch spectrum →
- Elektromagnetische straling
- Golf van een trillend elektrisch en magnetisch veld; heeft geen stof nodig en gaat in vacuüm met c = 3,00·10⁸ m/s. Elektromagnetisch spectrum →
- Energie
- E = P · t, in joule of kilowattuur. Vermogen en energie →
- Energiekosten
- Verbruikte energie in kWh maal de prijs per kWh. Vermogen en energie →
- Equivalente dosis
- Dosis gewogen naar de schadelijkheid van de straling: H = w_R · D, in sievert (Sv). Activiteit, dosis en afscherming →
- Evenredigheidsconstante
- De vaste factor c in een evenredig verband, zoals de veerconstante in F = C · u. Evenredige verbanden →
- Evenwicht
- Toestand waarin de resulterende kracht nul is. Krachten samenstellen en ontbinden →
- Evenwichtsstand
- Stand waarin een voorwerp in rust blijft hangen of liggen; de trilling gaat hier omheen. Trillingen →
- Exact getal
- Getal zonder meetonzekerheid, zoals een geteld aantal of een omrekenfactor; telt niet mee bij de regels. Significante cijfers en rekenregels →
- Extrapoleren
- Een waarde voorspellen door de lijn door te trekken buiten je meetgebied. Onderzoek doen en grafieken analyseren →
- Fasedraad
- Bruine draad die ten opzichte van de aarde onder 230 V staat. Elektrische veiligheid →
- Foton
- Pakketje elektromagnetische energie, zonder lading en massa; E = h · f. Elektromagnetisch spectrum →
- Frequentie
- Aantal trillingen per seconde (f), in hertz; f = 1/T. Trillingen →
- Gammacamera
- Camera die gammastraling uit het lichaam meet en laat zien waar een tracer zit. Medische toepassingen van straling →
- Gammastraling
- Elektromagnetische straling met veel energie, zonder lading of massa; lood maakt haar zwakker. Soorten ioniserende straling →
- Geabsorbeerde dosis
- Stralingsenergie per kilogram weefsel: D = E / m, in gray (Gy). Activiteit, dosis en afscherming →
- Gehoorbereik
- Frequenties die een mens kan horen: ongeveer 20 Hz tot 20 kHz, met de leeftijd zakt de bovengrens. Geluid: grondtoon, boventonen en resonantie →
- Geigerteller
- Meetapparaat dat ioniserende straling telt; elke ionisatie in de buis geeft een tik. Soorten ioniserende straling →
- Geleider
- Stof die warmte goed doorgeeft, zoals koper en aluminium. Warmtetransport →
- Geleiding
- Warmtetransport door een stof doordat deeltjes hun trilling doorgeven; de stof zelf beweegt niet. Warmtetransport →
- Gelijkstroom
- Stroom die steeds dezelfde kant op gaat, zoals uit een batterij. Stroom, spanning en lading →
- Geluidssnelheid
- Snelheid van geluid: in lucht 343 m/s, in water 1480 m/s, in staal ongeveer 5900 m/s. Golven en golfgrootheden →
- Gemiddelde snelheid
- Totale afstand gedeeld door totale tijd. Snelheid en versnelling →
- Gewicht
- Kracht waarmee een voorwerp op zijn ondersteuning drukt of aan zijn ophanging trekt, in newton. Krachten herkennen →
- Gloeilamp
- Lamp met een metalen gloeidraad waarvan de weerstand toeneemt als hij heter wordt. Weerstand en de wet van Ohm →
- Golffront
- Lijn of cirkel die een golftop voorstelt; bij een bewegende bron liggen de golffronten vóór de bron dichter op elkaar. Dopplereffect →
- Golflengte
- Afstand van een top tot de volgende top (λ), in meter. Golven en golfgrootheden →
- Golfsnelheid
- Snelheid waarmee een golf zich voortplant: v = f · λ; hangt af van de stof. Golven en golfgrootheden →
- Grenshoek
- Hoek van inval waarbij de gebroken straal langs het grensvlak scheert: sin g = 1 / n. Breking, spiegeling en interferentie →
- Groep
- Deel van de huisinstallatie met eigen zekering, waarop apparaten parallel zijn aangesloten. Serie- en parallelschakeling →
- Grondtoon
- Laagste toon van een snaar of luchtkolom; snaar en open pijp L = ½λ, gesloten pijp L = ¼λ. Geluid: grondtoon, boventonen en resonantie →
- Grootheid
- Meetbare eigenschap, zoals massa, tijd of vermogen, met een eigen symbool. Grootheden en eenheden →
- Halfgeleider
- Stof tussen geleider en isolator in, zoals silicium; de weerstand reageert sterk op licht en warmte. Geleiders, isolatoren en sensoren →
- Halveringsdikte
- Dikte van een materiaal die de helft van de gammastraling doorlaat. Activiteit, dosis en afscherming →
- Halveringstijd
- Tijd waarin de helft van de instabiele kernen van een isotoop vervalt (t½). Radioactief verval en halveringstijd →
- Harmonische trilling
- Trilling waarvan het (u,t)-diagram de vorm van een sinus heeft. Trillingen →
- Helling
- Steilheid van een lijn: Δy / Δx, hoeveel y verandert per eenheid x. Evenredige verbanden →
- Hellingshoek
- Hoek α tussen de helling en de horizontaal. Krachten samenstellen en ontbinden →
- Hoofdstroom
- Stroom door de draad vóór de splitsing; bij parallel de som van de takstromen. Serie- en parallelschakeling →
- Hyperbool
- Grafiek van een omgekeerd evenredig verband; komt steeds dichter bij de assen maar raakt ze nooit. Evenredige verbanden →
- Hypothese
- Toetsbare verwachting die je vóór de proef opschrijft. Onderzoek doen en grafieken analyseren →
- IJken
- De schaal van een meetinstrument vastleggen of controleren met bekende waarden. Meetonzekerheid en ijken →
- IJkgrafiek
- Grafiek waarmee je de aflezing van een instrument omzet in de echte waarde. Meetonzekerheid en ijken →
- Infrarood
- Onzichtbare straling waarmee warme voorwerpen warmte uitzenden. Warmtetransport →
- Installatieautomaat
- Zekering die je na het afschakelen weer kunt omzetten, meestal 16 A. Elektrische veiligheid →
- Interferentie
- Optellen van twee golven op dezelfde plek; geeft versterking of uitdoving. Breking, spiegeling en interferentie →
- Interpoleren
- Een waarde aflezen tussen je meetpunten in. Onderzoek doen en grafieken analyseren →
- Ionen
- Geladen deeltjes die in zout water de stroom vormen. Geleiders, isolatoren en sensoren →
- Ioniserend vermogen
- Hoeveel ionen straling per afstand maakt; groot bij alfa, klein bij gamma. Soorten ioniserende straling →
- Ioniserende straling
- Straling met genoeg energie om elektronen uit atomen los te slaan. Soorten ioniserende straling →
- Isolatie
- Maatregelen die warmtetransport afremmen, zoals dubbel glas en spouwmuurisolatie. Warmtetransport →
- Isolator
- Stof die warmte slecht doorgeeft, zoals hout, kunststof en stilstaande lucht. Warmtetransport →
- Isotoop
- Atoomsoort met hetzelfde aantal protonen maar een ander aantal neutronen. Soorten ioniserende straling →
- Joule
- Eenheid van energie en arbeid: 1 J = 1 N · m. Arbeid, energie en vermogen →
- Kelvin
- SI-eenheid van temperatuur; T (K) = t (°C) + 273. Grootheden en eenheden →
- Kernreactie
- Verandering van een atoomkern, zoals verval; het element kan daarbij veranderen. Radioactief verval en halveringstijd →
- Kilowattuur
- Eenheid van energie: de energie van 1 kW gedurende een uur, 3,6 MJ. Arbeid, energie en vermogen →
- Kinetische energie
- Bewegingsenergie: Ek = ½ · m · v². Arbeid, energie en vermogen →
- Klankkast
- Holle kast van een instrument die meeresoneert en het geluid luider maakt. Geluid: grondtoon, boventonen en resonantie →
- Klankkleur
- Eigen geluid van een instrument door het mengsel van boventonen bij de grondtoon. Geluid: grondtoon, boventonen en resonantie →
- Kleinste schaaldeling
- Kleinste streepje op een meetinstrument; tot daar lees je af. Significante cijfers en rekenregels →
- Knoop
- Punt van een staande golf dat stilstaat; twee knopen liggen een halve golflengte uit elkaar. Geluid: grondtoon, boventonen en resonantie →
- Knooppunt
- Punt waar de stroom zich splitst of samenkomt; stroom erin = stroom eruit. Serie- en parallelschakeling →
- Koolstofdatering
- Ouderdom bepalen met het koolstof-14 dat na de dood vervalt (t½ = 5730 jaar). Radioactief verval en halveringstijd →
- Kortsluiting
- Fase en nul raken elkaar zonder apparaat ertussen; de weerstand is bijna nul en de stroom enorm. Elektrische veiligheid →
- Kracht
- Vector met een grootte in newton, een richting en een aangrijpingspunt. Krachten herkennen →
- Krachtenevenwicht
- Toestand waarin de resulterende kracht nul is: stilstand of constante snelheid. Krachten herkennen →
- Krachtenpaar
- Twee krachten "A op B" en "B op A"; ze heffen elkaar niet op. De wetten van Newton →
- Krachtenschaal
- Afspraak hoeveel newton één centimeter pijllengte voorstelt. Krachten samenstellen en ontbinden →
- Kwadratisch verband
- Verband y = c · x²: twee keer zo grote x geeft vier keer zo grote y. Evenredige verbanden →
- Lading
- Elektrische eigenschap van deeltjes, in coulomb (C); een elektron heeft 1,6 · 10⁻¹⁹ C. Stroom, spanning en lading →
- LDR-weerstand
- Lichtgevoelige weerstand: meer licht geeft een kleinere weerstand. Geleiders, isolatoren en sensoren →
- Lekstroom
- Stroom die buiten de nuldraad om naar de aarde wegloopt. Elektrische veiligheid →
- Lichtsnelheid
- Snelheid van licht in vacuüm: c = 3,00·10⁸ m/s. Golven en golfgrootheden →
- Lineair verband
- Verband y = a · x + b; de grafiek is een rechte lijn, die alleen bij b = 0 door de oorsprong gaat. Evenredige verbanden →
- Longitudinale golf
- Golf waarbij de deeltjes in de looprichting trillen, met verdichtingen en verdunningen. Golven en golfgrootheden →
- Lopende golf
- Trilling die zich door een stof voortplant; energie reist, het materiaal blijft op zijn plaats. Golven en golfgrootheden →
- Luchtweerstand
- Wrijvingskracht van de lucht, die groter wordt naarmate de snelheid groter is. De wetten van Newton →
- Macht van tien
- Getal als 10⁴ of 10⁻³; bij vermenigvuldigen tel je de exponenten op, bij delen trek je ze af. Grootheden en eenheden →
- Massa
- Hoeveelheid materie van een voorwerp, in kilogram; overal dezelfde. Krachten herkennen →
- Massa-veersysteem
- Blok aan een veer; trillingstijd T = 2π√(m/C). Trillingen →
- Meetonzekerheid
- Marge rond een meetwaarde waarbinnen de echte waarde waarschijnlijk ligt, geschreven met ±. Meetonzekerheid en ijken →
- Meetpunt
- Gemeten combinatie van spanning en stroom; per meetpunt geldt R = U / I. Weerstand en de wet van Ohm →
- Microgolven
- Straling met een golflengte van millimeters tot decimeters; gebruikt in de magnetron en voor radar. Elektromagnetisch spectrum →
- Momentane snelheid
- Snelheid op één moment, zoals de snelheidsmeter aangeeft. Snelheid en versnelling →
- MRI
- Scan met een sterk magneetveld en radiogolven; geeft beelden van zacht weefsel zonder ioniserende straling. Medische toepassingen van straling →
- Nauwkeurigheid
- Hoe precies een meting is; zichtbaar aan het aantal significante cijfers. Significante cijfers en rekenregels →
- Niet ohms
- Onderdeel waarvan de weerstand verandert, zoals een gloeilamp, NTC of led. Weerstand en de wet van Ohm →
- Noise cancelling
- Techniek die lawaai laat uitdoven door hetzelfde geluid in tegenfase af te spelen. Breking, spiegeling en interferentie →
- Normaal
- Lijn loodrecht op een grensvlak of spiegel; hoeken van inval, terugkaatsing en breking meet je hiervandaan. Breking, spiegeling en interferentie →
- Normaalkracht
- Kracht van een ondergrond op een voorwerp, loodrecht op het contactvlak. Krachten herkennen →
- NTC-weerstand
- Weerstand die kleiner wordt als hij warmer wordt; gebruikt als temperatuursensor. Weerstand en de wet van Ohm →
- Nulpuntsfout
- Systematische fout doordat een instrument zonder meting niet op nul staat. Meetonzekerheid en ijken →
- Nuttige energie
- Het deel van de energie dat doet waarvoor het apparaat bedoeld is. Arbeid, energie en vermogen →
- Octaaf
- Toonsprong waarbij de frequentie twee keer zo groot wordt. Geluid: grondtoon, boventonen en resonantie →
- Ohms
- Onderdeel met een constante weerstand; de (I,U)-grafiek is een rechte lijn door de oorsprong. Weerstand en de wet van Ohm →
- Omgekeerd evenredig
- Verband y = c / x: het product x · y is constant; de grafiek is een hyperbool. Evenredige verbanden →
- Omrekenfactor
- Getal waarmee je van de ene eenheid naar de andere gaat, zoals 3,6 voor km/h naar m/s. Grootheden en eenheden →
- Onafhankelijke variabele
- Grootheid die je zelf verandert; komt op de horizontale as. Onderzoek doen en grafieken analyseren →
- Onderzoeksvraag
- Vraag die je met een proef kunt beantwoorden, met wat je verandert en wat je meet. Onderzoek doen en grafieken analyseren →
- Ontbinden
- Eén kracht splitsen in twee componenten met samen hetzelfde effect. Krachten samenstellen en ontbinden →
- Oorsprong
- Het punt (0,0) van een grafiek. Evenredige verbanden →
- Optellen / aftrekken
- Regel: het antwoord krijgt zoveel decimalen als het gegeven met de minste. Significante cijfers en rekenregels →
- Overbelasting
- Te veel apparaten tegelijk op één groep, waardoor de totale stroom te groot wordt. Elektrische veiligheid →
- Ozonlaag
- Laag ozon hoog in de dampkring die het grootste deel van de uv-straling van de zon absorbeert. Elektromagnetisch spectrum →
- Parallaxfout
- Afleesfout doordat je schuin naar een wijzer kijkt die niet in hetzelfde vlak als de schaal ligt. Meetonzekerheid en ijken →
- Parallellogrammethode
- Tekenmethode: de diagonaal van het parallellogram van twee krachten is de resultante. Krachten samenstellen en ontbinden →
- Parallelschakeling
- Schakeling waarin elk onderdeel een eigen tak heeft tussen dezelfde twee punten. Serie- en parallelschakeling →
- PET-scan
- Scan met een tracer van fluor-18 in suiker; laat plekken met veel stofwisseling zien, zoals tumoren. Medische toepassingen van straling →
- Positieve richting
- De richting die je kiest als plus bij krachten op één lijn. Krachten samenstellen en ontbinden →
- Procentuele afwijking
- Het verschil tussen meting en tabelwaarde, gedeeld door de tabelwaarde, maal 100 %. Meetonzekerheid en ijken →
- Quotiënt
- De uitkomst van een deling, zoals y / x; constant bij recht evenredig. Evenredige verbanden →
- Raaklijn
- Rechte lijn die een kromme op één punt raakt; de helling ervan is de helling op dat moment. Onderzoek doen en grafieken analyseren →
- Radar
- Apparaat dat radiogolven uitzendt en uit de verschoven frequentie van de echo de snelheid bepaalt. Dopplereffect →
- Radioactief
- Een stof met instabiele kernen die vanzelf vervallen en daarbij straling uitzenden. Soorten ioniserende straling →
- Radiogolven
- Elektromagnetische straling met de langste golflengte; gebruikt voor radio, telefoon en wifi. Elektromagnetisch spectrum →
- Radiotherapie
- Behandeling van kanker met ioniserende straling die het DNA van tumorcellen beschadigt. Medische toepassingen van straling →
- Randaarde
- Aardcontact in stopcontact en stekker dat een metalen behuizing met de aarde verbindt. Elektrische veiligheid →
- Recht evenredig
- Verband y = c · x: de verhouding y / x is constant; de grafiek is een rechte lijn door de oorsprong. Evenredige verbanden →
- Rechte lijn maken
- Een grootheid uitzetten tegen 1/x, x² of √x, zodat een kromme grafiek een rechte lijn wordt. Evenredige verbanden →
- Relatieve onzekerheid
- De onzekerheid gedeeld door de meetwaarde, vaak in procenten. Meetonzekerheid en ijken →
- Rendement
- Nuttig deel van de energie: η = E_nuttig / E_totaal. Arbeid, energie en vermogen →
- Resonantie
- Meetrillen met steeds grotere amplitude doordat een voorwerp met zijn eigenfrequentie wordt aangedreven. Geluid: grondtoon, boventonen en resonantie →
- Resulterende kracht
- Alle krachten op een voorwerp samen, met hun richting meegerekend. Krachten herkennen →
- Röntgenfoto
- Schaduwbeeld met röntgenstraling; bot absorbeert veel en staat licht op de foto. Medische toepassingen van straling →
- Roodverschuiving
- Verschuiving van spectraallijnen naar langere golflengte doordat de bron van ons af beweegt. Dopplereffect →
- Samenstellen
- Meerdere krachten vervangen door hun resulterende kracht. Krachten samenstellen en ontbinden →
- Schakelaar
- Onderdeel dat de kring onderbreekt of sluit; staat in serie met wat hij bedient. Serie- en parallelschakeling →
- Sensor
- Onderdeel dat een grootheid zoals licht of temperatuur omzet in een meetbare verandering. Geleiders, isolatoren en sensoren →
- Serieschakeling
- Schakeling waarin onderdelen achter elkaar in één kring staan; de stroom heeft één weg. Serie- en parallelschakeling →
- SI-eenheid
- Eenheid uit het internationale stelsel; de basiseenheden zijn onder meer meter, kilogram, seconde, ampère en kelvin. Grootheden en eenheden →
- Significante cijfers
- De cijfers van een meetwaarde die iets zeggen over de meting, geteld vanaf het eerste cijfer dat geen nul is. Significante cijfers en rekenregels →
- Slinger
- Gewichtje aan een touw dat heen en weer zwaait; T = 2π√(l/g), onafhankelijk van de massa. Trillingen →
- Snelheid
- Afstand per tijd: v = s / t, in m/s. Snelheid en versnelling →
- Soortelijke warmte
- Warmte die nodig is om 1 kg van een stof 1 °C warmer te maken, in J/(kg · °C). Warmtetransport →
- Soortelijke weerstand
- Materiaaleigenschap ρ in Ω · m die bepaalt hoe goed een stof geleidt. Weerstand en de wet van Ohm →
- Spankracht
- Trekkracht in een strak touw, kabel of ketting, langs het touw. Krachten herkennen →
- Spanning
- Energie per lading: U = E / Q, in volt. Stroom, spanning en lading →
- Spanningsdeler
- Weerstanden in serie waarover de bronspanning zich verdeelt naar verhouding van de weerstanden. Serie- en parallelschakeling →
- Spiegeling
- Terugkaatsen van licht of een andere golf; hoek van inval = hoek van terugkaatsing. Breking, spiegeling en interferentie →
- Spreiding
- Hoeveel herhaalde metingen onderling verschillen; maat voor de toevallige fout. Meetonzekerheid en ijken →
- Staande golf
- Patroon dat ontstaat als een golf en zijn weerkaatsing optellen; knopen en buiken liggen vast. Geluid: grondtoon, boventonen en resonantie →
- Stand-by
- Toestand waarin een apparaat uit lijkt, maar nog steeds energie gebruikt. Vermogen en energie →
- Stelling van Pythagoras
- Bij loodrechte krachten: Fres = √(F₁² + F₂²). Krachten samenstellen en ontbinden →
- Straling
- Warmtetransport via infrarood en licht; werkt ook in vacuüm. Warmtetransport →
- Stroming
- Warmtetransport doordat een warme vloeistof of gas zelf beweegt. Warmtetransport →
- Stroomsterkte
- Lading per seconde: I = Q / t, in ampère. Stroom, spanning en lading →
- Systematische fout
- Fout die elke meting dezelfde kant op verschuift, zoals een nulpuntsfout; herhalen helpt niet. Meetonzekerheid en ijken →
- Tak
- Eén van de wegen in een parallelschakeling. Serie- en parallelschakeling →
- Tegenfase
- Twee trillingen een halve trilling verschoven, zodat een top samenvalt met een dal. Breking, spiegeling en interferentie →
- Terugverdientijd
- Extra aankoopprijs gedeeld door de besparing per jaar. Vermogen en energie →
- Thermosfles
- Fles met dubbele wand, vacuüm en glanzende laag die alle drie de vormen van warmtetransport afremt. Warmtetransport →
- Toevallige fout
- Fout die per meting willekeurig iets te hoog of te laag uitvalt; wordt kleiner door herhalen en middelen. Meetonzekerheid en ijken →
- Totale terugkaatsing
- Alle licht kaatst terug, als het naar een minder dichte stof gaat met een hoek groter dan de grenshoek. Breking, spiegeling en interferentie →
- Totale weerstand
- Weerstand van de hele schakeling: serie R₁ + R₂, parallel 1/R = 1/R₁ + 1/R₂. Serie- en parallelschakeling →
- Traagheid
- Het verzet van een voorwerp tegen een verandering van zijn snelheid. De wetten van Newton →
- Tracer
- Stof met een radioactieve isotoop die zich in een orgaan ophoopt, zodat een camera de werking kan zien. Medische toepassingen van straling →
- Transversale golf
- Golf waarbij de deeltjes dwars op de looprichting trillen, met toppen en dalen. Golven en golfgrootheden →
- Trendlijn
- Eén vloeiende lijn die zo goed mogelijk tussen de meetpunten door loopt. Onderzoek doen en grafieken analyseren →
- Trilling
- Beweging die zich steeds herhaalt rond een evenwichtsstand. Trillingen →
- Trillingstijd
- Tijd die één volledige trilling duurt (T), in seconden. Trillingen →
- Tussenantwoord
- Uitkomst halverwege een berekening; niet afronden, alleen het eindantwoord. Significante cijfers en rekenregels →
- Tweede wet van Newton
- De resulterende kracht is massa maal versnelling: Fres = m · a. De wetten van Newton →
- Typeplaatje
- Plaatje op een apparaat met onder andere spanning en vermogen. Vermogen en energie →
- Uitdijend heelal
- Bijna alle verre sterrenstelsels zijn roodverschoven en bewegen dus van ons af. Dopplereffect →
- Uitwijking
- Afstand tot de evenwichtsstand op een bepaald moment (u), positief of negatief. Trillingen →
- Ultrageluid
- Geluid met een frequentie boven 20 kHz, gebruikt bij sonar en echoscopie. Golven en golfgrootheden →
- Ultraviolet
- Straling met een golflengte net onder die van violet licht; veroorzaakt zonnebrand en is ioniserend. Elektromagnetisch spectrum →
- Vacuüm
- Lege ruimte zonder deeltjes; daar is alleen straling mogelijk. Warmtetransport →
- Valversnelling
- Versnelling bij een vrije val: g = 9,81 m/s² aan het aardoppervlak. Snelheid en versnelling →
- Veerconstante
- Maat voor de stugheid van een veer (C), in N/m: de kracht per meter uitrekking. Trillingen →
- Verdichting
- Plek in een longitudinale golf waar de deeltjes dicht op elkaar zitten; daartussen ligt een verdunning. Golven en golfgrootheden →
- Vermenigvuldigen / delen
- Regel: het antwoord krijgt zoveel significante cijfers als het gegeven met de minste. Significante cijfers en rekenregels →
- Vermogen
- Energie per seconde: P = E / t, in watt. Arbeid, energie en vermogen →
- Versnelling
- Verandering van de snelheid per seconde: a = Δv / Δt, in m/s². Snelheid en versnelling →
- Vertraging
- Negatieve versnelling: de snelheid neemt af, zoals bij remmen. Snelheid en versnelling →
- Vervalreeks
- Rij van vervallen waarbij elke dochterkern weer vervalt, tot er een stabiele kern overblijft. Radioactief verval en halveringstijd →
- Vervalvergelijking
- Reactievergelijking van een kernverval; massagetallen en atoomnummers zijn links en rechts gelijk. Radioactief verval en halveringstijd →
- Voltmeter
- Meter voor spanning; parallel, met een heel grote weerstand. Stroom, spanning en lading →
- Voorloopnul
- Nul vóór het eerste cijfer dat geen nul is; telt niet mee als significant cijfer. Significante cijfers en rekenregels →
- Voorschakelweerstand
- Weerstand in serie die een deel van de spanning opvangt, bijvoorbeeld bij een led. Weerstand en de wet van Ohm →
- Voorvoegsel
- Letter voor een eenheid die een macht van tien aangeeft, zoals milli (10⁻³) of mega (10⁶). Grootheden en eenheden →
- Vrije elektronen
- Elektronen in een metaal die niet aan één atoom vastzitten en kunnen bewegen. Stroom, spanning en lading →
- Vrije ladingdragers
- Geladen deeltjes die kunnen bewegen: vrije elektronen in metalen, ionen in vloeistoffen. Geleiders, isolatoren en sensoren →
- Vrije val
- Val zonder merkbare luchtweerstand; alle voorwerpen krijgen dezelfde versnelling g. Snelheid en versnelling →
- Waargenomen frequentie
- Frequentie die de waarnemer ontvangt (f_w); hoger bij naderen, lager bij verwijderen. Dopplereffect →
- Warmte
- Energie die door wrijving ontstaat en meestal niet meer nuttig te gebruiken is. Arbeid, energie en vermogen →
- Warmtetransport
- Het overgaan van warmte van een warme naar een koudere plek. Warmtetransport →
- Warmteverlies
- Energie die als ongewenste warmte verloren gaat. Vermogen en energie →
- Watt
- Eenheid van vermogen: 1 W = 1 J/s. Arbeid, energie en vermogen →
- Weegfactor
- Factor w_R die aangeeft hoe schadelijk een soort straling is: alfa 20, bèta en gamma 1. Activiteit, dosis en afscherming →
- Weerstand
- Spanning per ampère: R = U / I, in ohm. Weerstand en de wet van Ohm →
- Weglengteverschil
- Verschil in afstand die twee golven van hun bron afleggen (Δx); bepaalt versterking of uitdoving. Breking, spiegeling en interferentie →
- Wet van behoud van energie
- Energie kan niet ontstaan of verdwijnen, alleen van vorm veranderen. Arbeid, energie en vermogen →
- Wet van Ohm
- U = I · R, geldig als de weerstand constant blijft. Weerstand en de wet van Ohm →
- Wet van Snellius
- Verband tussen de hoeken bij breking: vanuit lucht sin i / sin r = n. Breking, spiegeling en interferentie →
- Wetenschappelijke notatie
- Getal met één cijfer vóór de komma, vermenigvuldigd met een macht van tien. Grootheden en eenheden →
- Wisselschakelaar
- Schakelaar die kiest tussen twee draden, gebruikt om een lamp vanaf twee plekken te bedienen. Serie- en parallelschakeling →
- Wisselstroom
- Stroom die steeds van richting wisselt; het lichtnet heeft 50 Hz. Stroom, spanning en lading →
- Wortelverband
- Verband y = c · √x: vier keer zo grote x geeft twee keer zo grote y. Evenredige verbanden →
- Wrijvingskracht
- Kracht langs het contactvlak, tegen de (dreigende) beweging in. Krachten herkennen →
- Zekering
- Beveiliging die de kring onderbreekt bij een te grote stroom. Elektrische veiligheid →
- Zichtbaar licht
- Het smalle deel van het spectrum dat je ogen zien, van ongeveer 750 nm (rood) tot 380 nm (violet). Elektromagnetisch spectrum →
- Zwaarte-energie
- Energie door hoogte: Ez = m · g · h. Arbeid, energie en vermogen →
- Zwaartekracht
- Kracht waarmee de aarde aan een voorwerp trekt: Fz = m · g, recht omlaag. Krachten herkennen →
Slagio is een gratis examentrainer voor havo, vwo en vmbo, gebaseerd op de syllabi van het CvTE (examenblad.nl). Alle leerpagina's · Naar de app