Slagio

Leren › Natuurkunde HAVO › Begrippen

Begrippenlijst Natuurkunde HAVO

271 begrippen met een korte uitleg. Klik door naar het onderwerp voor de samenvatting en oefenvragen.

(u,x)-diagram
Foto van een golf: uitwijking tegen plaats; hieruit lees je de golflengte af. Golven en golfgrootheden →
(v,t)-diagram
Snelheid tegen tijd; de helling is de versnelling, de oppervlakte de afgelegde afstand. Snelheid en versnelling →
(x,t)-diagram
Plaats tegen tijd; de helling is de snelheid. Snelheid en versnelling →
Aangrijpingspunt
De plek waar een kracht op een voorwerp werkt; het beginpunt van de krachtpijl. Krachten herkennen →
Aarddraad
Geel-groene draad die lekstroom veilig naar de aarde afvoert. Elektrische veiligheid →
Aardlekschakelaar
Beveiliging die afschakelt als de stroom in fase en nul meer dan 30 mA verschilt. Elektrische veiligheid →
Achtergrondstraling
Straling die er altijd is, vooral van radon, gesteenten, kosmische straling en voedsel. Soorten ioniserende straling →
Actie en reactie
Krachtenpaar tussen twee voorwerpen: even groot, tegengesteld en op verschillende voorwerpen. De wetten van Newton →
Activiteit
Aantal kernen dat per seconde vervalt, in becquerel (Bq); halveert ook elke halveringstijd. Radioactief verval en halveringstijd →
Afgeleide eenheid
Eenheid die is samengesteld uit basiseenheden, zoals de newton (kg·m/s²) en de joule (kg·m²/s²). Grootheden en eenheden →
Afhankelijke variabele
Grootheid die je meet en die afhangt van de onafhankelijke variabele. Onderzoek doen en grafieken analyseren →
Afleesonzekerheid
Onzekerheid door het aflezen van een schaal; ongeveer de helft van de kleinste schaaldeling. Meetonzekerheid en ijken →
Afronden
Een getal inkorten door te kijken naar het eerstvolgende cijfer: 5 of hoger naar boven, anders naar beneden. Significante cijfers en rekenregels →
Afscherming
Materiaal tussen bron en mens dat straling tegenhoudt of zwakker maakt. Activiteit, dosis en afscherming →
Alfastraling
Straling van heliumkernen (2 protonen, 2 neutronen, lading +2); papier houdt haar tegen. Soorten ioniserende straling →
Alfaverval
Verval waarbij een kern een heliumkern uitzendt; massagetal − 4, atoomnummer − 2. Radioactief verval en halveringstijd →
Ampèremeter
Meter voor stroomsterkte; in serie, met een heel kleine weerstand. Stroom, spanning en lading →
Amplitude
Grootste uitwijking (A), gemeten vanaf de evenwichtsstand. Trillingen →
Arbeid
Kracht maal verplaatsing in de richting van de kracht: W = F · s, in joule. Arbeid, energie en vermogen →
Atoomkern
Kern van een atoom, opgebouwd uit protonen en neutronen. Soorten ioniserende straling →
Basiseenheid
Een van de zeven SI-eenheden waaruit alle andere eenheden zijn opgebouwd. Grootheden en eenheden →
Becquerel
Eenheid van activiteit: één vervalling per seconde. Activiteit, dosis en afscherming →
Besmetting
Radioactieve stof op de huid of in het lichaam, die blijft stralen. Activiteit, dosis en afscherming →
Bestraling
Straling van een bron buiten het lichaam; stopt als je weggaat. Activiteit, dosis en afscherming →
Bètastraling
Straling van snelle elektronen uit de kern (lading −1); een paar mm aluminium houdt haar tegen. Soorten ioniserende straling →
Bètaverval
Verval waarbij in de kern een neutron een proton en een elektron wordt; massagetal gelijk, atoomnummer + 1. Radioactief verval en halveringstijd →
Blauwverschuiving
Verschuiving van spectraallijnen naar kortere golflengte doordat de bron naar ons toe beweegt. Dopplereffect →
Boventoon
Hogere toon die mee klinkt met de grondtoon; bij een snaar 2f₁, 3f₁, bij een gesloten pijp 3f₁, 5f₁. Geluid: grondtoon, boventonen en resonantie →
Brachytherapie
Inwendige bestraling met kleine radioactieve bronnetjes in of bij de tumor. Medische toepassingen van straling →
Breking
Richtingsverandering van een golf die schuin van de ene stof naar de andere gaat, doordat de snelheid verandert. Breking, spiegeling en interferentie →
Brekingsindex
Verhouding tussen de lichtsnelheid in vacuüm en in een stof: n = c / v. Breking, spiegeling en interferentie →
Bronfrequentie
Frequentie die de bron werkelijk uitzendt (f_b). Dopplereffect →
Bronspanning
Spanning van de batterij of voeding; parallel staat die over elke tak. Serie- en parallelschakeling →
Buik
Punt van een staande golf met de grootste uitwijking, halverwege twee knopen. Geluid: grondtoon, boventonen en resonantie →
Component
Deel van een kracht in een gekozen richting, zoals Fx = F · cos α. Krachten samenstellen en ontbinden →
Constantaan
Legering met een weerstand die vrijwel niet verandert met de temperatuur. Weerstand en de wet van Ohm →
Constante van Planck
Natuurconstante h = 6,63·10⁻³⁴ J·s in de formule E = h · f. Elektromagnetisch spectrum →
Constante variabele
Grootheid die je gelijk houdt, zodat hij de uitkomst niet beïnvloedt. Onderzoek doen en grafieken analyseren →
Contrastmiddel
Stof die röntgenstraling sterk absorbeert, zoals barium, om zacht weefsel zichtbaar te maken. Medische toepassingen van straling →
Controle-experiment
Proef zonder de factor die je onderzoekt, om mee te vergelijken. Onderzoek doen en grafieken analyseren →
CT-scan
Röntgenopnamen vanuit alle richtingen waaruit een computer doorsneden en een 3D-beeld berekent. Medische toepassingen van straling →
Decimaal
Cijfer achter de komma; bij optellen en aftrekken bepaalt het minste aantal decimalen het antwoord. Significante cijfers en rekenregels →
Demping
Afname van de amplitude doordat er bij elke trilling energie verloren gaat door wrijving. Trillingen →
Derde wet van Newton
Oefent A een kracht uit op B, dan oefent B een even grote, tegengestelde kracht uit op A. De wetten van Newton →
Diode
Onderdeel dat stroom maar in één richting doorlaat. Geleiders, isolatoren en sensoren →
Dochterkern
Kern die ontstaat bij het verval van een moederkern. Radioactief verval en halveringstijd →
Doordringend vermogen
Hoe ver straling door een stof komt. Soorten ioniserende straling →
Doorlaatrichting
Richting waarin een diode de stroom doorlaat; tegengesteld is de sperrichting. Geleiders, isolatoren en sensoren →
Doorsnede
Oppervlakte A van de dwarsdoorsnede van een draad; 1 mm² = 10⁻⁶ m². Weerstand en de wet van Ohm →
Dopplereffect
Verandering van de waargenomen frequentie doordat bron en waarnemer ten opzichte van elkaar bewegen. Dopplereffect →
Dopplerformule
f_w = f_b · v / (v - v_b) voor een naderende bron, met v + v_b voor een bron die wegrijdt. Dopplereffect →
Dosislimiet
Wettelijke grens voor extra straling: 1 mSv per jaar voor de bevolking, 20 mSv voor stralingswerkers. Activiteit, dosis en afscherming →
Drempelspanning
Spanning waarboven een diode of led pas stroom doorlaat. Geleiders, isolatoren en sensoren →
Drukgolf
Opgestapelde golftoppen als een bron net zo snel of sneller gaat dan het geluid; je hoort een knal. Dopplereffect →
Dubbel geïsoleerd
Apparaat zonder aanraakbare metalen delen onder spanning; heeft geen aarde nodig. Elektrische veiligheid →
Echo
Weerkaatst geluid; afstand tot het voorwerp = v · t / 2. Golven en golfgrootheden →
Echo-doppler
Medisch onderzoek dat met de dopplerverschuiving van ultrageluid de snelheid van bloed meet. Dopplereffect →
Echografie
Beeld maken met ultrageluid dat bij grenzen tussen weefsels terugkaatst; niet ioniserend. Medische toepassingen van straling →
Eenhedencontrole
Een formule controleren door alleen de eenheden in te vullen en na te gaan of de juiste eenheid uitkomt. Grootheden en eenheden →
Eenheid
Maat waarin je een grootheid uitdrukt, zoals kilogram, seconde of watt. Grootheden en eenheden →
Eenparig versnelde beweging
Beweging met constante versnelling; vanuit stilstand s = ½ · a · t². Snelheid en versnelling →
Eenparige beweging
Beweging met constante snelheid; de versnelling is nul. Snelheid en versnelling →
Eerste wet van Newton
Is de resulterende kracht nul, dan blijft een voorwerp stilstaan of houdt het dezelfde snelheid. De wetten van Newton →
Eigenfrequentie
Frequentie waarmee een voorwerp uit zichzelf trilt na een tik. Geluid: grondtoon, boventonen en resonantie →
Elektrisch vermogen
Energie die per seconde wordt omgezet: P = U · I, in watt. Vermogen en energie →
Elektrische stroom
Bewegende lading; in metalen bewegen vrije elektronen. Stroom, spanning en lading →
Elektromagnetisch spectrum
Alle soorten elektromagnetische straling op volgorde van golflengte: van radiogolven tot gammastraling. Elektromagnetisch spectrum →
Elektromagnetische straling
Golf van een trillend elektrisch en magnetisch veld; heeft geen stof nodig en gaat in vacuüm met c = 3,00·10⁸ m/s. Elektromagnetisch spectrum →
Energie
E = P · t, in joule of kilowattuur. Vermogen en energie →
Energiekosten
Verbruikte energie in kWh maal de prijs per kWh. Vermogen en energie →
Equivalente dosis
Dosis gewogen naar de schadelijkheid van de straling: H = w_R · D, in sievert (Sv). Activiteit, dosis en afscherming →
Evenredigheidsconstante
De vaste factor c in een evenredig verband, zoals de veerconstante in F = C · u. Evenredige verbanden →
Evenwicht
Toestand waarin de resulterende kracht nul is. Krachten samenstellen en ontbinden →
Evenwichtsstand
Stand waarin een voorwerp in rust blijft hangen of liggen; de trilling gaat hier omheen. Trillingen →
Exact getal
Getal zonder meetonzekerheid, zoals een geteld aantal of een omrekenfactor; telt niet mee bij de regels. Significante cijfers en rekenregels →
Extrapoleren
Een waarde voorspellen door de lijn door te trekken buiten je meetgebied. Onderzoek doen en grafieken analyseren →
Fasedraad
Bruine draad die ten opzichte van de aarde onder 230 V staat. Elektrische veiligheid →
Foton
Pakketje elektromagnetische energie, zonder lading en massa; E = h · f. Elektromagnetisch spectrum →
Frequentie
Aantal trillingen per seconde (f), in hertz; f = 1/T. Trillingen →
Gammacamera
Camera die gammastraling uit het lichaam meet en laat zien waar een tracer zit. Medische toepassingen van straling →
Gammastraling
Elektromagnetische straling met veel energie, zonder lading of massa; lood maakt haar zwakker. Soorten ioniserende straling →
Geabsorbeerde dosis
Stralingsenergie per kilogram weefsel: D = E / m, in gray (Gy). Activiteit, dosis en afscherming →
Gehoorbereik
Frequenties die een mens kan horen: ongeveer 20 Hz tot 20 kHz, met de leeftijd zakt de bovengrens. Geluid: grondtoon, boventonen en resonantie →
Geigerteller
Meetapparaat dat ioniserende straling telt; elke ionisatie in de buis geeft een tik. Soorten ioniserende straling →
Geleider
Stof die warmte goed doorgeeft, zoals koper en aluminium. Warmtetransport →
Geleiding
Warmtetransport door een stof doordat deeltjes hun trilling doorgeven; de stof zelf beweegt niet. Warmtetransport →
Gelijkstroom
Stroom die steeds dezelfde kant op gaat, zoals uit een batterij. Stroom, spanning en lading →
Geluidssnelheid
Snelheid van geluid: in lucht 343 m/s, in water 1480 m/s, in staal ongeveer 5900 m/s. Golven en golfgrootheden →
Gemiddelde snelheid
Totale afstand gedeeld door totale tijd. Snelheid en versnelling →
Gewicht
Kracht waarmee een voorwerp op zijn ondersteuning drukt of aan zijn ophanging trekt, in newton. Krachten herkennen →
Gloeilamp
Lamp met een metalen gloeidraad waarvan de weerstand toeneemt als hij heter wordt. Weerstand en de wet van Ohm →
Golffront
Lijn of cirkel die een golftop voorstelt; bij een bewegende bron liggen de golffronten vóór de bron dichter op elkaar. Dopplereffect →
Golflengte
Afstand van een top tot de volgende top (λ), in meter. Golven en golfgrootheden →
Golfsnelheid
Snelheid waarmee een golf zich voortplant: v = f · λ; hangt af van de stof. Golven en golfgrootheden →
Grenshoek
Hoek van inval waarbij de gebroken straal langs het grensvlak scheert: sin g = 1 / n. Breking, spiegeling en interferentie →
Groep
Deel van de huisinstallatie met eigen zekering, waarop apparaten parallel zijn aangesloten. Serie- en parallelschakeling →
Grondtoon
Laagste toon van een snaar of luchtkolom; snaar en open pijp L = ½λ, gesloten pijp L = ¼λ. Geluid: grondtoon, boventonen en resonantie →
Grootheid
Meetbare eigenschap, zoals massa, tijd of vermogen, met een eigen symbool. Grootheden en eenheden →
Halfgeleider
Stof tussen geleider en isolator in, zoals silicium; de weerstand reageert sterk op licht en warmte. Geleiders, isolatoren en sensoren →
Halveringsdikte
Dikte van een materiaal die de helft van de gammastraling doorlaat. Activiteit, dosis en afscherming →
Halveringstijd
Tijd waarin de helft van de instabiele kernen van een isotoop vervalt (t½). Radioactief verval en halveringstijd →
Harmonische trilling
Trilling waarvan het (u,t)-diagram de vorm van een sinus heeft. Trillingen →
Helling
Steilheid van een lijn: Δy / Δx, hoeveel y verandert per eenheid x. Evenredige verbanden →
Hellingshoek
Hoek α tussen de helling en de horizontaal. Krachten samenstellen en ontbinden →
Hoofdstroom
Stroom door de draad vóór de splitsing; bij parallel de som van de takstromen. Serie- en parallelschakeling →
Hyperbool
Grafiek van een omgekeerd evenredig verband; komt steeds dichter bij de assen maar raakt ze nooit. Evenredige verbanden →
Hypothese
Toetsbare verwachting die je vóór de proef opschrijft. Onderzoek doen en grafieken analyseren →
IJken
De schaal van een meetinstrument vastleggen of controleren met bekende waarden. Meetonzekerheid en ijken →
IJkgrafiek
Grafiek waarmee je de aflezing van een instrument omzet in de echte waarde. Meetonzekerheid en ijken →
Infrarood
Onzichtbare straling waarmee warme voorwerpen warmte uitzenden. Warmtetransport →
Installatieautomaat
Zekering die je na het afschakelen weer kunt omzetten, meestal 16 A. Elektrische veiligheid →
Interferentie
Optellen van twee golven op dezelfde plek; geeft versterking of uitdoving. Breking, spiegeling en interferentie →
Interpoleren
Een waarde aflezen tussen je meetpunten in. Onderzoek doen en grafieken analyseren →
Ionen
Geladen deeltjes die in zout water de stroom vormen. Geleiders, isolatoren en sensoren →
Ioniserend vermogen
Hoeveel ionen straling per afstand maakt; groot bij alfa, klein bij gamma. Soorten ioniserende straling →
Ioniserende straling
Straling met genoeg energie om elektronen uit atomen los te slaan. Soorten ioniserende straling →
Isolatie
Maatregelen die warmtetransport afremmen, zoals dubbel glas en spouwmuurisolatie. Warmtetransport →
Isolator
Stof die warmte slecht doorgeeft, zoals hout, kunststof en stilstaande lucht. Warmtetransport →
Isotoop
Atoomsoort met hetzelfde aantal protonen maar een ander aantal neutronen. Soorten ioniserende straling →
Joule
Eenheid van energie en arbeid: 1 J = 1 N · m. Arbeid, energie en vermogen →
Kelvin
SI-eenheid van temperatuur; T (K) = t (°C) + 273. Grootheden en eenheden →
Kernreactie
Verandering van een atoomkern, zoals verval; het element kan daarbij veranderen. Radioactief verval en halveringstijd →
Kilowattuur
Eenheid van energie: de energie van 1 kW gedurende een uur, 3,6 MJ. Arbeid, energie en vermogen →
Kinetische energie
Bewegingsenergie: Ek = ½ · m · v². Arbeid, energie en vermogen →
Klankkast
Holle kast van een instrument die meeresoneert en het geluid luider maakt. Geluid: grondtoon, boventonen en resonantie →
Klankkleur
Eigen geluid van een instrument door het mengsel van boventonen bij de grondtoon. Geluid: grondtoon, boventonen en resonantie →
Kleinste schaaldeling
Kleinste streepje op een meetinstrument; tot daar lees je af. Significante cijfers en rekenregels →
Knoop
Punt van een staande golf dat stilstaat; twee knopen liggen een halve golflengte uit elkaar. Geluid: grondtoon, boventonen en resonantie →
Knooppunt
Punt waar de stroom zich splitst of samenkomt; stroom erin = stroom eruit. Serie- en parallelschakeling →
Koolstofdatering
Ouderdom bepalen met het koolstof-14 dat na de dood vervalt (t½ = 5730 jaar). Radioactief verval en halveringstijd →
Kortsluiting
Fase en nul raken elkaar zonder apparaat ertussen; de weerstand is bijna nul en de stroom enorm. Elektrische veiligheid →
Kracht
Vector met een grootte in newton, een richting en een aangrijpingspunt. Krachten herkennen →
Krachtenevenwicht
Toestand waarin de resulterende kracht nul is: stilstand of constante snelheid. Krachten herkennen →
Krachtenpaar
Twee krachten "A op B" en "B op A"; ze heffen elkaar niet op. De wetten van Newton →
Krachtenschaal
Afspraak hoeveel newton één centimeter pijllengte voorstelt. Krachten samenstellen en ontbinden →
Kwadratisch verband
Verband y = c · x²: twee keer zo grote x geeft vier keer zo grote y. Evenredige verbanden →
Lading
Elektrische eigenschap van deeltjes, in coulomb (C); een elektron heeft 1,6 · 10⁻¹⁹ C. Stroom, spanning en lading →
LDR-weerstand
Lichtgevoelige weerstand: meer licht geeft een kleinere weerstand. Geleiders, isolatoren en sensoren →
Lekstroom
Stroom die buiten de nuldraad om naar de aarde wegloopt. Elektrische veiligheid →
Lichtsnelheid
Snelheid van licht in vacuüm: c = 3,00·10⁸ m/s. Golven en golfgrootheden →
Lineair verband
Verband y = a · x + b; de grafiek is een rechte lijn, die alleen bij b = 0 door de oorsprong gaat. Evenredige verbanden →
Longitudinale golf
Golf waarbij de deeltjes in de looprichting trillen, met verdichtingen en verdunningen. Golven en golfgrootheden →
Lopende golf
Trilling die zich door een stof voortplant; energie reist, het materiaal blijft op zijn plaats. Golven en golfgrootheden →
Luchtweerstand
Wrijvingskracht van de lucht, die groter wordt naarmate de snelheid groter is. De wetten van Newton →
Macht van tien
Getal als 10⁴ of 10⁻³; bij vermenigvuldigen tel je de exponenten op, bij delen trek je ze af. Grootheden en eenheden →
Massa
Hoeveelheid materie van een voorwerp, in kilogram; overal dezelfde. Krachten herkennen →
Massa-veersysteem
Blok aan een veer; trillingstijd T = 2π√(m/C). Trillingen →
Meetonzekerheid
Marge rond een meetwaarde waarbinnen de echte waarde waarschijnlijk ligt, geschreven met ±. Meetonzekerheid en ijken →
Meetpunt
Gemeten combinatie van spanning en stroom; per meetpunt geldt R = U / I. Weerstand en de wet van Ohm →
Microgolven
Straling met een golflengte van millimeters tot decimeters; gebruikt in de magnetron en voor radar. Elektromagnetisch spectrum →
Momentane snelheid
Snelheid op één moment, zoals de snelheidsmeter aangeeft. Snelheid en versnelling →
MRI
Scan met een sterk magneetveld en radiogolven; geeft beelden van zacht weefsel zonder ioniserende straling. Medische toepassingen van straling →
Nauwkeurigheid
Hoe precies een meting is; zichtbaar aan het aantal significante cijfers. Significante cijfers en rekenregels →
Niet ohms
Onderdeel waarvan de weerstand verandert, zoals een gloeilamp, NTC of led. Weerstand en de wet van Ohm →
Noise cancelling
Techniek die lawaai laat uitdoven door hetzelfde geluid in tegenfase af te spelen. Breking, spiegeling en interferentie →
Normaal
Lijn loodrecht op een grensvlak of spiegel; hoeken van inval, terugkaatsing en breking meet je hiervandaan. Breking, spiegeling en interferentie →
Normaalkracht
Kracht van een ondergrond op een voorwerp, loodrecht op het contactvlak. Krachten herkennen →
NTC-weerstand
Weerstand die kleiner wordt als hij warmer wordt; gebruikt als temperatuursensor. Weerstand en de wet van Ohm →
Nulpuntsfout
Systematische fout doordat een instrument zonder meting niet op nul staat. Meetonzekerheid en ijken →
Nuttige energie
Het deel van de energie dat doet waarvoor het apparaat bedoeld is. Arbeid, energie en vermogen →
Octaaf
Toonsprong waarbij de frequentie twee keer zo groot wordt. Geluid: grondtoon, boventonen en resonantie →
Ohms
Onderdeel met een constante weerstand; de (I,U)-grafiek is een rechte lijn door de oorsprong. Weerstand en de wet van Ohm →
Omgekeerd evenredig
Verband y = c / x: het product x · y is constant; de grafiek is een hyperbool. Evenredige verbanden →
Omrekenfactor
Getal waarmee je van de ene eenheid naar de andere gaat, zoals 3,6 voor km/h naar m/s. Grootheden en eenheden →
Onafhankelijke variabele
Grootheid die je zelf verandert; komt op de horizontale as. Onderzoek doen en grafieken analyseren →
Onderzoeksvraag
Vraag die je met een proef kunt beantwoorden, met wat je verandert en wat je meet. Onderzoek doen en grafieken analyseren →
Ontbinden
Eén kracht splitsen in twee componenten met samen hetzelfde effect. Krachten samenstellen en ontbinden →
Oorsprong
Het punt (0,0) van een grafiek. Evenredige verbanden →
Optellen / aftrekken
Regel: het antwoord krijgt zoveel decimalen als het gegeven met de minste. Significante cijfers en rekenregels →
Overbelasting
Te veel apparaten tegelijk op één groep, waardoor de totale stroom te groot wordt. Elektrische veiligheid →
Ozonlaag
Laag ozon hoog in de dampkring die het grootste deel van de uv-straling van de zon absorbeert. Elektromagnetisch spectrum →
Parallaxfout
Afleesfout doordat je schuin naar een wijzer kijkt die niet in hetzelfde vlak als de schaal ligt. Meetonzekerheid en ijken →
Parallellogrammethode
Tekenmethode: de diagonaal van het parallellogram van twee krachten is de resultante. Krachten samenstellen en ontbinden →
Parallelschakeling
Schakeling waarin elk onderdeel een eigen tak heeft tussen dezelfde twee punten. Serie- en parallelschakeling →
PET-scan
Scan met een tracer van fluor-18 in suiker; laat plekken met veel stofwisseling zien, zoals tumoren. Medische toepassingen van straling →
Positieve richting
De richting die je kiest als plus bij krachten op één lijn. Krachten samenstellen en ontbinden →
Procentuele afwijking
Het verschil tussen meting en tabelwaarde, gedeeld door de tabelwaarde, maal 100 %. Meetonzekerheid en ijken →
Quotiënt
De uitkomst van een deling, zoals y / x; constant bij recht evenredig. Evenredige verbanden →
Raaklijn
Rechte lijn die een kromme op één punt raakt; de helling ervan is de helling op dat moment. Onderzoek doen en grafieken analyseren →
Radar
Apparaat dat radiogolven uitzendt en uit de verschoven frequentie van de echo de snelheid bepaalt. Dopplereffect →
Radioactief
Een stof met instabiele kernen die vanzelf vervallen en daarbij straling uitzenden. Soorten ioniserende straling →
Radiogolven
Elektromagnetische straling met de langste golflengte; gebruikt voor radio, telefoon en wifi. Elektromagnetisch spectrum →
Radiotherapie
Behandeling van kanker met ioniserende straling die het DNA van tumorcellen beschadigt. Medische toepassingen van straling →
Randaarde
Aardcontact in stopcontact en stekker dat een metalen behuizing met de aarde verbindt. Elektrische veiligheid →
Recht evenredig
Verband y = c · x: de verhouding y / x is constant; de grafiek is een rechte lijn door de oorsprong. Evenredige verbanden →
Rechte lijn maken
Een grootheid uitzetten tegen 1/x, x² of √x, zodat een kromme grafiek een rechte lijn wordt. Evenredige verbanden →
Relatieve onzekerheid
De onzekerheid gedeeld door de meetwaarde, vaak in procenten. Meetonzekerheid en ijken →
Rendement
Nuttig deel van de energie: η = E_nuttig / E_totaal. Arbeid, energie en vermogen →
Resonantie
Meetrillen met steeds grotere amplitude doordat een voorwerp met zijn eigenfrequentie wordt aangedreven. Geluid: grondtoon, boventonen en resonantie →
Resulterende kracht
Alle krachten op een voorwerp samen, met hun richting meegerekend. Krachten herkennen →
Röntgenfoto
Schaduwbeeld met röntgenstraling; bot absorbeert veel en staat licht op de foto. Medische toepassingen van straling →
Roodverschuiving
Verschuiving van spectraallijnen naar langere golflengte doordat de bron van ons af beweegt. Dopplereffect →
Samenstellen
Meerdere krachten vervangen door hun resulterende kracht. Krachten samenstellen en ontbinden →
Schakelaar
Onderdeel dat de kring onderbreekt of sluit; staat in serie met wat hij bedient. Serie- en parallelschakeling →
Sensor
Onderdeel dat een grootheid zoals licht of temperatuur omzet in een meetbare verandering. Geleiders, isolatoren en sensoren →
Serieschakeling
Schakeling waarin onderdelen achter elkaar in één kring staan; de stroom heeft één weg. Serie- en parallelschakeling →
SI-eenheid
Eenheid uit het internationale stelsel; de basiseenheden zijn onder meer meter, kilogram, seconde, ampère en kelvin. Grootheden en eenheden →
Significante cijfers
De cijfers van een meetwaarde die iets zeggen over de meting, geteld vanaf het eerste cijfer dat geen nul is. Significante cijfers en rekenregels →
Slinger
Gewichtje aan een touw dat heen en weer zwaait; T = 2π√(l/g), onafhankelijk van de massa. Trillingen →
Snelheid
Afstand per tijd: v = s / t, in m/s. Snelheid en versnelling →
Soortelijke warmte
Warmte die nodig is om 1 kg van een stof 1 °C warmer te maken, in J/(kg · °C). Warmtetransport →
Soortelijke weerstand
Materiaaleigenschap ρ in Ω · m die bepaalt hoe goed een stof geleidt. Weerstand en de wet van Ohm →
Spankracht
Trekkracht in een strak touw, kabel of ketting, langs het touw. Krachten herkennen →
Spanning
Energie per lading: U = E / Q, in volt. Stroom, spanning en lading →
Spanningsdeler
Weerstanden in serie waarover de bronspanning zich verdeelt naar verhouding van de weerstanden. Serie- en parallelschakeling →
Spiegeling
Terugkaatsen van licht of een andere golf; hoek van inval = hoek van terugkaatsing. Breking, spiegeling en interferentie →
Spreiding
Hoeveel herhaalde metingen onderling verschillen; maat voor de toevallige fout. Meetonzekerheid en ijken →
Staande golf
Patroon dat ontstaat als een golf en zijn weerkaatsing optellen; knopen en buiken liggen vast. Geluid: grondtoon, boventonen en resonantie →
Stand-by
Toestand waarin een apparaat uit lijkt, maar nog steeds energie gebruikt. Vermogen en energie →
Stelling van Pythagoras
Bij loodrechte krachten: Fres = √(F₁² + F₂²). Krachten samenstellen en ontbinden →
Straling
Warmtetransport via infrarood en licht; werkt ook in vacuüm. Warmtetransport →
Stroming
Warmtetransport doordat een warme vloeistof of gas zelf beweegt. Warmtetransport →
Stroomsterkte
Lading per seconde: I = Q / t, in ampère. Stroom, spanning en lading →
Systematische fout
Fout die elke meting dezelfde kant op verschuift, zoals een nulpuntsfout; herhalen helpt niet. Meetonzekerheid en ijken →
Tak
Eén van de wegen in een parallelschakeling. Serie- en parallelschakeling →
Tegenfase
Twee trillingen een halve trilling verschoven, zodat een top samenvalt met een dal. Breking, spiegeling en interferentie →
Terugverdientijd
Extra aankoopprijs gedeeld door de besparing per jaar. Vermogen en energie →
Thermosfles
Fles met dubbele wand, vacuüm en glanzende laag die alle drie de vormen van warmtetransport afremt. Warmtetransport →
Toevallige fout
Fout die per meting willekeurig iets te hoog of te laag uitvalt; wordt kleiner door herhalen en middelen. Meetonzekerheid en ijken →
Totale terugkaatsing
Alle licht kaatst terug, als het naar een minder dichte stof gaat met een hoek groter dan de grenshoek. Breking, spiegeling en interferentie →
Totale weerstand
Weerstand van de hele schakeling: serie R₁ + R₂, parallel 1/R = 1/R₁ + 1/R₂. Serie- en parallelschakeling →
Traagheid
Het verzet van een voorwerp tegen een verandering van zijn snelheid. De wetten van Newton →
Tracer
Stof met een radioactieve isotoop die zich in een orgaan ophoopt, zodat een camera de werking kan zien. Medische toepassingen van straling →
Transversale golf
Golf waarbij de deeltjes dwars op de looprichting trillen, met toppen en dalen. Golven en golfgrootheden →
Trendlijn
Eén vloeiende lijn die zo goed mogelijk tussen de meetpunten door loopt. Onderzoek doen en grafieken analyseren →
Trilling
Beweging die zich steeds herhaalt rond een evenwichtsstand. Trillingen →
Trillingstijd
Tijd die één volledige trilling duurt (T), in seconden. Trillingen →
Tussenantwoord
Uitkomst halverwege een berekening; niet afronden, alleen het eindantwoord. Significante cijfers en rekenregels →
Tweede wet van Newton
De resulterende kracht is massa maal versnelling: Fres = m · a. De wetten van Newton →
Typeplaatje
Plaatje op een apparaat met onder andere spanning en vermogen. Vermogen en energie →
Uitdijend heelal
Bijna alle verre sterrenstelsels zijn roodverschoven en bewegen dus van ons af. Dopplereffect →
Uitwijking
Afstand tot de evenwichtsstand op een bepaald moment (u), positief of negatief. Trillingen →
Ultrageluid
Geluid met een frequentie boven 20 kHz, gebruikt bij sonar en echoscopie. Golven en golfgrootheden →
Ultraviolet
Straling met een golflengte net onder die van violet licht; veroorzaakt zonnebrand en is ioniserend. Elektromagnetisch spectrum →
Vacuüm
Lege ruimte zonder deeltjes; daar is alleen straling mogelijk. Warmtetransport →
Valversnelling
Versnelling bij een vrije val: g = 9,81 m/s² aan het aardoppervlak. Snelheid en versnelling →
Veerconstante
Maat voor de stugheid van een veer (C), in N/m: de kracht per meter uitrekking. Trillingen →
Verdichting
Plek in een longitudinale golf waar de deeltjes dicht op elkaar zitten; daartussen ligt een verdunning. Golven en golfgrootheden →
Vermenigvuldigen / delen
Regel: het antwoord krijgt zoveel significante cijfers als het gegeven met de minste. Significante cijfers en rekenregels →
Vermogen
Energie per seconde: P = E / t, in watt. Arbeid, energie en vermogen →
Versnelling
Verandering van de snelheid per seconde: a = Δv / Δt, in m/s². Snelheid en versnelling →
Vertraging
Negatieve versnelling: de snelheid neemt af, zoals bij remmen. Snelheid en versnelling →
Vervalreeks
Rij van vervallen waarbij elke dochterkern weer vervalt, tot er een stabiele kern overblijft. Radioactief verval en halveringstijd →
Vervalvergelijking
Reactievergelijking van een kernverval; massagetallen en atoomnummers zijn links en rechts gelijk. Radioactief verval en halveringstijd →
Voltmeter
Meter voor spanning; parallel, met een heel grote weerstand. Stroom, spanning en lading →
Voorloopnul
Nul vóór het eerste cijfer dat geen nul is; telt niet mee als significant cijfer. Significante cijfers en rekenregels →
Voorschakelweerstand
Weerstand in serie die een deel van de spanning opvangt, bijvoorbeeld bij een led. Weerstand en de wet van Ohm →
Voorvoegsel
Letter voor een eenheid die een macht van tien aangeeft, zoals milli (10⁻³) of mega (10⁶). Grootheden en eenheden →
Vrije elektronen
Elektronen in een metaal die niet aan één atoom vastzitten en kunnen bewegen. Stroom, spanning en lading →
Vrije ladingdragers
Geladen deeltjes die kunnen bewegen: vrije elektronen in metalen, ionen in vloeistoffen. Geleiders, isolatoren en sensoren →
Vrije val
Val zonder merkbare luchtweerstand; alle voorwerpen krijgen dezelfde versnelling g. Snelheid en versnelling →
Waargenomen frequentie
Frequentie die de waarnemer ontvangt (f_w); hoger bij naderen, lager bij verwijderen. Dopplereffect →
Warmte
Energie die door wrijving ontstaat en meestal niet meer nuttig te gebruiken is. Arbeid, energie en vermogen →
Warmtetransport
Het overgaan van warmte van een warme naar een koudere plek. Warmtetransport →
Warmteverlies
Energie die als ongewenste warmte verloren gaat. Vermogen en energie →
Watt
Eenheid van vermogen: 1 W = 1 J/s. Arbeid, energie en vermogen →
Weegfactor
Factor w_R die aangeeft hoe schadelijk een soort straling is: alfa 20, bèta en gamma 1. Activiteit, dosis en afscherming →
Weerstand
Spanning per ampère: R = U / I, in ohm. Weerstand en de wet van Ohm →
Weglengteverschil
Verschil in afstand die twee golven van hun bron afleggen (Δx); bepaalt versterking of uitdoving. Breking, spiegeling en interferentie →
Wet van behoud van energie
Energie kan niet ontstaan of verdwijnen, alleen van vorm veranderen. Arbeid, energie en vermogen →
Wet van Ohm
U = I · R, geldig als de weerstand constant blijft. Weerstand en de wet van Ohm →
Wet van Snellius
Verband tussen de hoeken bij breking: vanuit lucht sin i / sin r = n. Breking, spiegeling en interferentie →
Wetenschappelijke notatie
Getal met één cijfer vóór de komma, vermenigvuldigd met een macht van tien. Grootheden en eenheden →
Wisselschakelaar
Schakelaar die kiest tussen twee draden, gebruikt om een lamp vanaf twee plekken te bedienen. Serie- en parallelschakeling →
Wisselstroom
Stroom die steeds van richting wisselt; het lichtnet heeft 50 Hz. Stroom, spanning en lading →
Wortelverband
Verband y = c · √x: vier keer zo grote x geeft twee keer zo grote y. Evenredige verbanden →
Wrijvingskracht
Kracht langs het contactvlak, tegen de (dreigende) beweging in. Krachten herkennen →
Zekering
Beveiliging die de kring onderbreekt bij een te grote stroom. Elektrische veiligheid →
Zichtbaar licht
Het smalle deel van het spectrum dat je ogen zien, van ongeveer 750 nm (rood) tot 380 nm (violet). Elektromagnetisch spectrum →
Zwaarte-energie
Energie door hoogte: Ez = m · g · h. Arbeid, energie en vermogen →
Zwaartekracht
Kracht waarmee de aarde aan een voorwerp trekt: Fz = m · g, recht omlaag. Krachten herkennen →

Slagio is een gratis examentrainer voor havo, vwo en vmbo, gebaseerd op de syllabi van het CvTE (examenblad.nl). Alle leerpagina's · Naar de app